Çərşənbə axşamı, 25 Aprel 2017 00:00

Prezident Administrasiyası ləğv olundu

Yazan
1995-ci ildə yaranan Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Administrasiyası ləğv edildi.

Prezident İlham Əliyev Milli Məclisə "Dövlət qulluğu haqqında" Azərbaycan Respublikasının Qanununda dəyişikliklər edilməsi barədə layihə təqdim edib.

Layihədə qeyd olunur ki, sözügedən qanunun 1. 11.1.1.1-ci maddəsində "Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Administrasiyasında Administrasiya rəhbərinin vəzifəsi" sözləri "orqanın rəhbərinin vəzifəsi, Azərbaycan Respublikasının Birinci vitse-prezidentinin fəaliyyətini bilavasitə təmin edən struktur bölmənin rəhbərinin vəzifəsi" sözləri ilə, "Azərbaycan Respublikası Dövlət müşavirlərinin" sözləri "Azərbaycan dövlətinin başçısının fəaliyyətini bilavasitə təmin edən orqanda müşavirlərin" sözləri ilə əvəz edilsin.

Belə ki, inzibati vəzifələrin ali təsnifatından Azərbaycan dövlətinin başçısının fəaliyyətini bilavasitə təmin edən Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Administrasiyasında Administrasiya rəhbərinin vəzifəsi çıxarılır və Azərbaycan dövlətinin başçısının fəaliyyətini bilavasitə təmin edən orqanın rəhbəri və Birinci vitse-prezidentin fəaliyyətini bilavasitə təmin edən struktur bölmənin rəhbərinin vəzifəsi ilə əvəzlənir.

Həmçinin Azərbaycan Respublikası Dövlət müşavirlərinin vəzifəsi "Azərbaycan dövlətinin başçısının fəaliyyətini bilavasitə təmin edən orqanda müşavirlər vəzifəsi ilə əvəzlənir.

11.1.2.1-ci maddədə "Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Administrasiyasında Administrasiya rəhbərinin müavini," sözləri "orqanın rəhbərinin müavini, Azərbaycan Respublikasının Birinci vitse-prezidentinin fəaliyyətini bilavasitə təmin edən struktur bölmənin rəhbərinin müavini," sözləri ilə, "habelə həmin dövlət orqanlarında bölmə rəhbərlərinin vəzifələri" sözləri "həmin orqanlarda bölmə rəhbərlərinin vəzifələri, habelə Azərbaycan Respublikasının Birinci vitse-prezidentinin köməkçisinin vəzifəsi" sözləri ilə əvəz edilsin.

Yəni, inzibati vəzifələrin birinci təsnifatında yer alan Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Administrasiyasında Administrasiya rəhbərinin müavini vəzifəsi Azərbaycan dövlətinin başçısının fəaliyyətini bilavasitə təmin edən orqanın rəhbərinin müavini və Azərbaycan Respublikasının Birinci vitse-prezidentinin fəaliyyətini bilavasitə təmin edən struktur bölmənin rəhbərinin müavini vəzifəsi ilə əvəzlənir.

Həmin dövlət orqanlarında bölmə rəhbərlərinin vəzifələri isə həmin orqanlarda bölmə rəhbərlərinin vəzifələri, habelə Azərbaycan Respublikasının Birinci vitse-prezidentinin köməkçisinin vəzifəsi ilə əvəzlənir.

İnzibati vəzifələrin ikinci və üçüncü təsnifatında da Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Administrasiyası sözləri Azərbaycan dövlətinin başçısının fəaliyyətini bilavasitə təmin edən orqan sözü ilə əvəzlənir.

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Administrasiyası ləğv olunaraq Azərbaycan dövlətinin başçısının fəaliyyətini bilavasitə təmin edən orqan kimi fəaliyyət göstərəcək.

Qeyd edək ki, Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Administrasiyası 1995-ci ildə yaranıb. Administrasiyanın rəhbəri Ramiz Mehdiyevdir.

“Son illər respublikamızda dövlət və ictimai funksiya yerinə yetirən qurumlar tərəfindən əhaliyə göstərilən elektron xidmətlərin sayı artır. Məmur vətəndaş təmasının aradan qaldırılmasına hesablanan belə xidmətlərin siyahısına hər ay yeniləri əlavə olunur. Təkcə onu demək kifayətdir ki, bu gün vətəndaşlar zəruri ehtiyac hiss etdiyi 16 növ arayışı heç bir dövlət qurmuna üz tutmadan elektron qaydada əldə edə bilər. Dövlət qurumu tərəfindən kagız formatda verilən möhürlü arayışlarla eyni hüquqi qüvvəyə malik olan bu arayışların onlayn qaydada verilməsi insanları həm də kağız daşımaq əziyyətindən xilas edir”. Bunu  Regional İnsan Hüquqları və Media Mərkəzinin eksperti Xalid Kazımov region sakinlərinin respublikamızda göstərilən elektron xidmətlərlə bağlı maarifləndirilməsi məqsədi ilə Göygöl rayonunda keçirilən, 34 nəfər rayon sakinin iştirak etdiyi məlumatlandırma sessiyasında vurğulayıb.

Bu tədbirin keçirilməsində də əsas məqsədin elektron xidmətlərlə bağlı region sakinlərinin məlumatlılığının artırılması olduğunu vurğulayan Xalid Kazımov «elektron hökumət»in vətəndaş üçün xeyli üstünlükləri olduğunu bildirib: “Yaradılan xidmətlər həm də vətəndaşlara  problemlərini ayrı-ayrı təşkilatlara ayaq döymədən, kompyuter arxasına keçməklə, yaxud da, elə mobil telefonla həll etməyə imkan verir. Ölkəmizin prioritet elan etdiyi elektron xidmətlərin əhatə dairəsinin genişləndirilməsi və əhaliyə göstərilən elektron xidmətlərin daim yenilənməsi region sakinlərinin bu xidmətlərdən istifadə ilə bağlı məlumatlandırılmasına ehtiyac yaradır”.

Tədbirdə çıxış edən Göygöl Rayon İcra Hakimiyyətinin İctimai-siyasi və humanitar məsələlər şöbəsi müdirinin müavini Babək Rəsulov elektron xidmətlərlə bağlı əhalinin məlumatlılığının artırılmasının əhəmiyyətli olduğunu vurğulayıb.

Daha sonra tədbirdə Nəqliyyat, Rabitə və Yüksək Texnologiyalar Nazirliyinin Məlumat Hesablama Mərkəzinin mütəxəssisləri Günay Hüseynova və Elvin Cəfərli İKT-nin xidmət sahələrinə tətbiqi ilə bağlı rəsmi sənədlərdən, "Elektron hökumət" portalının qanunvericilik bazası, portalın yaranması və inkişaf mərhələləri barədə məlumat veriblər. Tədbir iştirakçılarına elektron xidmətlərin üstünlükləri, "Elektron hökumət" portalı, portal vasitəsi ilə göstərilən xidmətlər, elektron arayışlar və onlardan istifadə imkanları ilə bağlı nəzəri və təcrübi məlumat verilib.

Nəzəri məlumatlandırmadan sonra, "Elektron hökumət" portalı seminar iştirakçılarına praktiki olaraq göstərildi. Portalın giriş vasitələri, xidmət qrupları və ən çox müraciət olunan elektron xidmətlər, eləcə də vətəndaşların portaldan istifadəsini sadələşdirən alətlər əyani olaraq test edilib.

Sonda tədbirdə fəal iştiakçılara "Elektron hökumət" portalına daxil olmaq üçün istifadəçi adı və şifrə verilib.

Qeyd edək ki, Niderland Xarici İşlər Nazirliyinin maliyyə dəstəyi ilə Avrasiya Əməkdaşlıq Fondu “Azərbaycanda İnsan Haqları, Demokratikləşmə və Yaxşı İdarəetmənin Təşviqi” Proqramını  həyata keçirir. Bu tədbir də Regional İnsan Hüquqları və Media Mərkəzi İctimai Birliyinin eksperti ilə Avrasiya Əməkdaşlıq Fondu  arasında bağlanmış "Elektron xidmətlərdən istifadədə region sakinlərinə  köməkliklərin göstərilməsi" adlı xidmət çərçivəsində təşkil olunub.

Bazar ertəsi, 24 Aprel 2017 00:00

Həvvab itləri kimə və niyə hürdü?

Yazan

İlahiyyatçı, yazar Tural İrfan facebook səhiəsində Həvvab itləri və Nəhrəvan köpəkləri barədə maraqlı tarixi status yazıb. Xeber.İnfo həmin statusu təqdim edir:

"İslam tarixində "Həvvab itləri" hədisinin mahiyyətini dərk edib qəbul edən varmı ?

"Nəhrəvan köpəkləri" nin törəmələri kimlərdir, bilən dindarlar nə qədərdir ?

MÜXTƏSƏR CAVAB : Peyğəmbər arvadlarına demişdi: Sizlərdən kimin üstünə Həvvab itləri hürəcəksə vay halına.
Cəməl müharibəsində Aişəni fitnəylə İmam Əlinin üstünə apardılar savaşa.İraqa yaxınlaşanda itlər hürdü. Aişə soruşdu ki, bura haradır? Bir nəfər dedi ki, Həvvabdır. Aişə çox mütəəəssir oldu və ürəyi sıxıldı. Dedi ki, məni dərhal qaytarın geri. Fitnəkarlar dərhal o adamı aradan götürüb, təxminən 40 a yaxın yalançı şahid gətirdilər and içdi ki, ya Aişə bura Həvvab deyil, sizə səhvən deyiblər. Və hərb davam etdi...

Nəhrəvanda İmam Əlinin dəstəsindən ayırlan şiələr Xəcaric adlandılar və İmama qarşı gəldilər.
İmam onları Nəhrəvanda darmadağln etdi. Beş altısı qaçıb canın qurtardı və sonra İmamı namazda şəhid etdilər. Kök etibarı ilə şiə, yəni İmam tərəfdarları idilər. Sonra İmam Müaviyyə ilə həkəmeyni qəbul edəndə fikir ayrılığı oldu. Bir də onlar Muaviyyə ilə savaşda Əmr bin Asın təklifi ilə Muaviyyə qoşununun nizələrə taxdığı Quran vərəqlərinə qılınc çəkməkdən imtina edənlər idilər, sonradan Xarici və ya Xəvaric, yəni Xaric olanlar adlandılar.
İşidin babası doğrudur, onlar idilər. İşid vəhabilər eynən onları özlərinə sələf bilirlər və sələfi də adlanırlar. Onlar o zaman Əliyə məğlub olmuşdular, indi qisaslarını Əli övladları, tərəfdarları və məzarlardan alırlar. Bu kindir.
İmam Əli onlarla döyüşdən sonra bir səhabəsi dedi: Ya Əli, daha bunların kökünü kəsdik, İmam cavab verdi ki, xeyr, onlar hələ analarının bətnində və atalarının belindədirlər. Bax bu günki İŞİD və bütün vəhabilər İmamın dediyi kəslərdir..."

Əzizvə səbirli anam! Edam qərarı Allahı nməndərazı olmasına səbəolacaqsa, arxamc agözyaşı axıtma.  Göyaşlarını üzərində nəfəs çəkəövladlarınıintiharına saxla!

Qalxın, məhkəmə gəlir!

Dövlət ittihamçısı ittiham aktını elan edir:

“Hacı Cavad” Cinayət Məcəlləsinin 168-1.3 (Dini təbliğat, dini ayin və mərasimlərin aparılması tələblərini pozma) 145.3 (Qanunsuz azadlıqdan məhrumetmə ehtiyatsızlıqdan zərərçəkmiş şəxsin ölümünə və ya digər ağır nəticələrə səbəb olduqda), 181.3.1, 181.3.2 (Quldurluq mütəşəkkil dəstə tərəfindən külli miqdarda əmlak əldə etmək məqsədilə törədildikdə), 311.3.1, 311.3.2, 311.3.3, 311.3.4 (Rüşvət alma qabaqcadan əlbir olan bir qrup şəxs və ya mütəşəkkil dəstə tərəfindən hədə-qorxu tətbiq olunmaqla külli miqdarda və təkrar törədildikdə), 313 (Vəzifə saxtakarlığı), 341.2.1, 341.2.2 və 341.2.3-cü (Bir qrup şəxs tərəfindən silah tətbiq olunmaqla hakimiyyətdən sui-istifadə etmə, hakimiyyət həddini aşma və ya hakimiyyətdən istifadə etməmə ağır nəticələrə səbəb olduqda),  28, 214.2.3-cü (odlu silahdan və silah qismində istifadə olunan predmetlərdən istifadə etməklə terrora hazırlıq), 278-ci (hakimiyyəti zorla ələ keçirmə və ya onu zorla saxlama), 274-cü (dövlətə xəyanət) maddələri üzrə ittiham olunur.

Məhkəmə müttəhim “Hacı Cavad” haqqında əldə etdiyi rəsmi məlumatları təqdim edir:

Adı və soyadı: “Hacı Cavad”

Doğum tarixi: 1912

Ünvanı: Bakı şəhəri, Yasamal rayonu, Abulla Şaiq küçəsi 79

Şəxsiyyətini təsdiq edən sənədin seriya və nömrəsi: İNV № 3511

Sənədi verən orqan: Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi

Qeydiyyatda olduğu qurum: Dini Qurumlarla İş üzrə Dövlət Komitəsi

Aid olduğu qurum: Qafqaz Müsəlmanları İdarəsi

“Hacı Cavad” barədə qısa məlumat: Bu məscid düzbucaqlı formaya malikdir. Məscidin minarəsi, minbəri yoxdur. Mehrabı tağvari formada olub, sadədir. İç sahəsi 12x18 metr, yerdən tavana qədər hündürlüyü 6 metr, yerdən günbəzədək isə 9 metrdir. Günbəzində 2 gözlük qoyulub.

Yerli camaatın bildirdiyinə görə, bu məscidi tikdirən Hacı Cavad tacir olub. Məscidin əvvəlki giriş qapısının üstündə isə 3 daş kitabə həkk olunub. Həmin kitabələrdən birinə əsasən məscidin inşa tarixi hicri-qəməri təqvimi ilə 1305-ci ilə aiddir (XIX əsr). Divarlarının qalınlığı 1 metr olan bu məscid yonulmuş sal daşlarla tikilib. Fasad divarlar suvanmayıb, iç divarlar isə suvanaraq ağardılıb.

Məsciddə Əzizov Kanan Sərvan oğlunun sədrlik etdiyi "Hacı Cavad" məscidi dini icması fəaliyyət göstərir. Məscidin axundu Hacı Əhliman Rüstəmovdur.

 2017-ci ilin aprel ayında Hacı Cavad yuxarıdakı maddələrlə ittiham olunmuş və günahı sübuta yetirilərsə, xalq qarşısında edam ediləcək.

 Şahidlər dindirilsin:

Dini Qurumlarla İş üzrə Dövlət Komitəsinin sədri Mübariz Qurbanlı şahid qismində ifadə vermək üçün məhkəmə zalına gəlsin.

Mübariz Qurbanlı, siz yalan ifadə verdiyiniz üçün Azərbaycan Respublikası Cinayət Məcəlləsinin 297.1 və 297.2-ci maddələrinə əsasən məsuliyyətə cəlb oluna bilərsiniz. Yaxınlaşın, imzalayın.

Mübariz Qurbanlı

“Həmin məscidlər heç bir qeydiyyatda deyil, köhnə olduğu üçün yararsız hala düşüb. Ərazidə bütün köhnə tikililər sökülür, o cümlədən də orada iş aparılır. Məsələ ətrafında din adı altında süni ajiotaj yaratmaq istəyənlər var. O məscidlərə ən çox halda cümə və bayram namazına 80-100 nəfər ancaq yığılardı. Vaxt namazlarında isə 15-20 nəfər gələr və ya gəlməzdi. Ora nə tikili, nə də məscid kimi qeydiyyatdadır. Ötən əsrin əvvəllərində tikilmiş, tamamilə yararsız hala düşmüş məhəllə məscidi deyilən bir yer idi. Ərazinin ətrafında 4 böyük məscid var və necə lazımdırsa fəaliyyət göstərir, insanlar ibadətlərini edirlər. Bu səbəbdən oradakı sakinlərin heç bir narazılığı yoxdur, əksinə məqbul sayırlar. Bu məsələ ətrafında süni ajiotaj yaradanlar, hay-küy salanlar dindən kənar, din adından istifadə edən qüvvələrdir. Bakıda 134 məscid var, Azərbaycan prezidenti İlham Əliyevin dinə verdiyi ən böyük dəyər nəticəsində bütün ölkə üzrə məscidlərin tikintisi, bərpası həyata keçirilir. Bizdə Heydər məscidi və digər bu kimi mötəbər məscidlər fəaliyyət göstərir. Suyu bulandırmaq, ümumi işə ziyan vurmaq istəyənlər hay-küy salırlar. Bu adamların mömin insanlarla heç bir əlaqəsi yoxdur”.

Qafqaz Müsəlmanları İdarəsinin sədri Hacı Allahşükür Paşazadə şahid qismində ifadə vermək üçün məhkəmə zalına gəlsin.

Allahşükür Paşazadə, siz yalan ifadə verdiyiniz üçün Azərbaycan Respublikası Cinayət Məcəlləsinin 297.1 və 297.2-ci maddələrinə əsasən məsuliyyətə cəlb oluna bilərsiniz. Yaxınlaşın, imzalayın.

Allahşükür Paşazadə

“Bu məscid QMİ-də qeydiyyatdan keçməyib. Mən heç o məscidlərin yerini belə tanımıram. Əgər söhbət ümumiyyətlə məscidlərin sökülməsindən gedirsə, əlbəttə mən bunun tərəfdarı deyiləm. Lakin bütün dünyada da qəbul olunub ki, xalq üçün əhəmiyyətli işlər görülərkən, məsələn, yol çəkilərkən və digər işlər həyata keçirilərkən məqsədli şəkildə, danışıqlar yolu ilə bu işlər həyata keçirilir. Mən bu haqda fikrimi aidiyyəti qurumlara da çatdırmışam. Gərginlik yaratmaq istəyənlərin həmin məscid və məhəllə ilə heç bir əlaqəsi olmayıb. Bəzi şəxslər dinin adından istifadə edərək "Hacı Cavad" məscidi ətrafında gərginlik yaratmaq istəyirdilər. Prezident məsələ ilə bağlı konkret mövqeyini bildirdi, dindarlarımız da dövlət başçısının bu addımını dəstəkləyir. Heydər Əliyevin, Zərifə xanımın ailəsində böyüyən İlham Əliyev həzrətləri dini abidələrimizin, milli-mənəvi dəyərlərimizin qorunması üçün çox mühüm işlər görür və inşallah hələ çox işlər də görəcək. Prezident biz dindarlara verdiyi sözə həmişə əməl edib".

Milli Məclisin İctima birliklər və dini qurumlarla iş komitəsinin sədri, Yeni Azərbaycan Partiyası icra katibinin müavini, deputat Siyavuş Novruzov şahid qismində ifadə vermək üçün məhkəmə zalına gəlsin.

Siyavuş Novruzov, siz yalan ifadə verdiyiniz üçün Azərbaycan Respublikası Cinayət Məcəlləsinin 297.1 və 297.2-ci maddələrinə əsasən məsuliyyətə cəlb oluna bilərsiniz. Yaxınlaşın, imzalayın.

Siyavuş Novruzov

 “Məscid yığışıb qərarlar qəbul etmək üçün yer deyil. Özümüz də bu məsələlərə ayıq-sayıq yanaşmalıyıq. Jurnalistlər də bu məsələdə diqqətli olmalıdır. Bu barədə cəmiyyətə düzgün məlumat verilməlidir. Hacı Cavad məscidindən bir qədər aşağıda Təzə Pir məscidi var. İbadət etmək istəyirsənsə, oraya gedə bilərsən. Məscidin funksiyası ondan ibarət deyil ki, kimsə orada yığışıb hansısa qərarlar qəbul etsin. Azərbaycanda islamın ən gözəl modeli tətbiq olunur. 2500-dən artıq məscid fəaliyyət göstərir və bütün bunları görmək lazımdır”.

Azərbaycan Respublikasının millətlərarası, multikulturalizm və dini məsələlər üzrə Dövlət müşaviri akademik Kamal Abdullayev şahid qismində ifadə vermək üçün məhkəmə zalına gəlsin.

Kamal Abdullayev, siz yalan ifadə verdiyiniz üçün Azərbaycan Respublikası Cinayət Məcəlləsinin 297.1 və 297.2-ci maddələrinə əsasən məsuliyyətə cəlb oluna bilərsiniz. Yaxınlaşın, imzalayın.

Kamal Abdullayev

 “Məscidin sökülməsini əlində bayraq edənlər, əslində, məscid davası, din davası etmirlər. Onlar, öz mənafelərinin, öz ambisiyalarının, iddialarının davasını aparırlar və bütün bu zahirən məscidlə bağlı söylənən o iddiaların arxasında son dərəcə bəsit, son dərəcə gərəksiz, mənəviyyatdan uzaq iddialar durur. Əslində dövlətin dinə olan münasibəti özünü onda göstərir ki, Azərbaycanda müstəqillik dövründən sonra 2 mindən çox məsciddə müsəlmanlar namaz qılır, mənəvi ehtiyaclarını həyata keçirirlər. Sovet dövründə bu, belə deyildi, o zaman əlbəttə ki, bu cür “təəssübkeşlər” ortaya çıxmırdı. Çünki sovet rejiminin ağır, kəsən bir qolu vardı. Bu gün isə müstəqil Azərbaycan dövlətinin həddən artıq mülayim siyasəti və həddindən artıq öz vətəndaşına qayğıkeşliyinin nəticəsində bəzən görürsən ki, din pərdəsi altında müəyyən qüvvələr öz həqiqi simalarını göstərməyə çalışırlar və dövlətlə mömin bəndə arasında münasibətin gərginləşməsinə səbəb olurlar. Amma Azərbaycan dindarı mömin bəndədir, haqqın və nahaqqın yerini yaxşı bilir. Bakı genişlənir, böyüyür, gözəlləşir. Bu gün gözəlləşən təkcə Bakının evləri, küçələri, meydanları deyil. Bu gün Azərbaycan insanı, o cümlədən Azərbaycanın mömin insanı daxilən dəyişir və bu dəyişilmənin ən gözəl nümunəsi bu insanların dövlətə, xalqa, millətə münasibətində özünü göstərir. Onlar bu gün ictimai mənafeni öz şəxsi mənafelərindən üstün görürlər, bayrağı, Prezidenti, ölkəsi, torpağı üçün canlarını belə əsirgəmirlər. Sözügedən məscid ətrafında yaradılan bu gərginliyin süni olduğunu əsl dindarlar çox yaxşı başa düşürlər. Həmin ərazidə bir çox ibadət evləri, o cümlədən Təzəpir, İmam Hüseyn, Qasım bəy, Hacı Sultanəli və Xanım Zəhra məscidləri də fəaliyyət göstərir. Həmin məscidlər dini ayin və mərasimlərin icrası üçün yetərlidir. Hətta həmin məscidlərin bir qismində namaz vaxtı çox az insan olur. Nə üçün həmin insanlar ətrafdakı məscidlərdə yox, məhz həmin məscidə namaz qılmaqda həvəsli və maraqlıdırlar? Bu israr özü müəyyən suallar yaradır. Demək, burada əsas məqsəd dini durumun sabitliyini pozmaq, süni gərginlik yaratmaqdır. Deməli, söhbət şəxsi mənafedən, bir adamın əlindən dini tribunanın alınmasından gedir”.

Bütöv Azərbaycan Xalq Cəbhəsi Partiyasının sədri, deputat Qüdrət Həsənquliyev şahid qismində ifadə vermək üçün məhkəmə zalına gəlsin.

Qüdrət Həsənquliyev, siz yalan ifadə verdiyiniz üçün Azərbaycan Respublikası Cinayət Məcəlləsinin 297.1 və 297.2-ci maddələrinə əsasən məsuliyyətə cəlb oluna bilərsiniz. Yaxınlaşın, imzalayın.

Qüdrət Həsənquliyev

“Biz imkan verməməliyik ki, bizim məscidləri casus yuvasına çevirsinlər. Bütün Azərbaycan xalqının ən çox alqışladığı bu hökumətin qərarlarından biri də “Sovetski”nin yenidən qurulmasıdır. Biz bilirdik ki, orada vəziyyət nə yerdədir. Üfunət, antisanitariya, birmərtəbəli binalar... Vaxtilə Nardaranda da müəyyən adamlar hökuməti şantaj etməyə çalışırdı. Orada Azərbaycana müttəfiq olan dövlətlərin bayraqlarını yandırırdılar, hər cür addım atırdılar. Dövlət hər dəfə bir addım atmaq istəyəndə deyirdilər ki, bu dindarlara qarşıdır. Hökumət də bu səbəbdən geri addım atırdı. Sonda da bu, təəssüf qanlı hadislərə gətirib çıxardı. Ona görə də dövlət indiki halda xarici xüsusi xidmət orqanlarına işləyən 5-6 nəfər adamın qarşısından qaçmamalıdır. Cənubi Qafqazda ən böyük məscid – Heydər Məscidi Bakıda tikilib. Kifayət qədər geniş yeri var. Təzə Pir məscidi Dini Qurumlarla İş üzrə Dövlət Komitəsinin dediyi kimi qeydiyyatda olmayan məsciddən 100 metr aralıdadır. Namaz qılmaq üçün də kifayət qədər yer var”.

 Böyük Quruluş Partiyasının başqanı, deputat Fazil Mustafa şahid qismində ifadə vermək üçün məhkəmə zalına gəlsin.

Fazil Mustafa, siz yalan ifadə verdiyiniz üçün Azərbaycan Respublikası Cinayət Məcəlləsinin 297.1 və 297.2-ci maddələrinə əsasən məsuliyyətə cəlb oluna bilərsiniz. Yaxınlaşın, imzalayın.

Fazil Mustafa

“Azərbaycanda çoxlu sayda, sadəcə, 1-2 nəfərə xidmət edən məscidlər var. Araşdıranda bəzilərinin içində heç namaz da qılınmır. Bunlar, sadəcə, görüntü olaraq 1-2 nəfərin sığınacaq yeri kimi nəzərdə tutulur və orada öz fəaliyyətlərini həyata keçirirlər. Bu da çox vaxt məscid anlayışının özünə hörmətsizlik gətirir. Hacı Cavad məscidi ilə bağlı ajiotaj yaratmağa ehtiyac yoxdur. İndi "Sovetski" deyilən ərazidə də tikinti və abadlıq işləri gedir. Rayonun icra başçısı da bununla bağlı kifayət qədər aydın açıqlama verdi. Ona, əsasən, yeni bir yer müəyyən olunacaq. Həmin icmanın üzvləri üçün hardasa yeni məscid tikilməsi məsələsi həll olunandan sonra sözügedən məscid söküləcək. Çünki bu böyük bir kompleks və ya tarixi əhəmətiyyətə malik olan abidə deyil. Bu məscid qanunsuz tikilidir, tarixi abidə deyil, bura turist də cəlb etmək mümkün deyil. Qafqaz Müsəlmanlar İdarəsinin rəhbəri buranı tanımadığını dedi. Allahın evi olmur. Sənin ibadət etmək istəyin varsa beş addım kənarda məscid var. Problem sadəcə güc göstərməkdir".

Məhkəmə fasilə elan edir...

Azərbaycan Respublikası Cinayət Məcəlləsinin 168-1.3, 145.3, 181.3.1, 181.3.2, 311.3.1, 311.3.2, 311.3.3, 311.3.4, 313, 341.2.1, 341.2.2, 341.2.3, 28, 214.2.3, 278 və 274-cü maddələri ilə ittiham olunan “Hacı Cavad” son söz deyir:

Bağışlayan, rəhimli, mərhəmətli, mehriban Allahın adı ilə başlayıram.

İlahi, mən “yalnız sağlam qəlblə Allahın hüzuruna gələn kimsədən başqa, mal-dövlət və övladın heç kimə fayda vermədiyi gün” – Səndən aman diləyirəm!

İlahi, mən “zalımların əllərini çeynəyərək «Kaş ki, Peyğəmbərə qoşulub doğru yol tutardım!” deyən gün» – Səndən aman diləyirəm!

İlahi, mən “günahkarların simalarından tanınacağı, alınları və ayaqlarından tutulub yaxalanacağı gün” – Səndən aman diləyirəm!

İlahi, mən “atanın oğluna, oğulun da ataya heç bir şeylə kara gələ bilməyəcəyi və Allahın vədinin (qiyamətin) hökmən olacağı gün” – Səndən aman diləyirəm!

İlahi, mən “zalımlara üzrxahlıqları heç bir fayda verməyəcəyi, onların lənətləcəyi və axirət yurdunun pis əzabına düçar olacağı gün” – Səndən aman diləyirəm!

İlahi, mən “heç kəs başqasının karına gələ bilməyəcəyi və hökmün ancaq Allaha məxsus olacağı gün” – Səndən aman diləyirəm!

İlahi, mən “hər kəsin öz qardaşından, anasından, atasından, zövcəsindən və oğullarından qaçacağı və hərənin öz hayında olacağı gün” – Səndən aman diləyirəm!

Ey bəxşiş, ehsan, nemət və bərəkət sahibi, Səni öz rəhmətinə and verirəm, ey rəhmlilərin ən rəhmlisi! 

Bu gün sözün qılıncı kəsdiyinə şahid olduğumuz gündür.

Bu gün həqiqətin közünü elə həqiqət külü ilə basdırmaq istəyənlərin tarix qarşısında ifşa olunduğu gündür.

Bu gün yüzlərlə Hacı Cavadın edam ağacından asıldığı gündür.

Bu gün Allah evinin yoxluğunu isbatlamaq üçün qabağa keçməkdə canfəşanlıq edənlərin rüsvay olacağı gündür.

Bu gün bizə - Allah evinə qarşı ən ağır ittihamlar səsləndiyi gündür!

Elə zənn edirsiniz ki, yeri-göyü bizə daraltmaqla, bizi əsirlər kimi bu yerdən söküb, başqa yerdə tikməklə rüsvay edib özünüzü hörmətləndirirsiniz? Bilmirsiniz ki, sizə verilən bu fürsət ondan ötəridir ki, əsl həqiqətinizi, iç üzünüzü camaata açıb göstərirsiniz? Məgər Allahın “Küfr edənlər onlara verdiyimiz möhləti heç də özləri üçün xeyirli sanmasınlar! Bizim onlara verdiyimiz möhlət günahlarını daha da artırmaları üçündür. Onlar zəliledici bir əzab görəcəklər”, - deyə buyurduğunu unutmusunuz?”

Məni yer üzündən silmək üçün barəmdə daha ağır ittihamlar səsləndirməkdə bir-birini qabağa keçməyə çalışanlar, sizə Həzrət Zeynəbin kufəlilərə etdiyi nəsihətdən bir parçasını deyəcəm.

“Ey Kufə camaatı! Ey hiyləgər və namərd insanlar! Sizi görüm heç vaxt gözünüzdən yaş əskik olmasın! Siz bir qadına bənzəyirsiniz ki, əlində olan bütün sapları toxuyur, sonra da bütün toxuduqlarını sökərək, korlayır. Sizin nə əhdinizin, nə də andınızın heç bir dəyəri və etibarı yoxdur! Sizin lovğalanmaq, kəniz tək yaltaqlıq etmək və boşboğazlıq etməkdən başqa nəyiniz var? Siz peyinlikdə bitən nəbatata və qəbir üzərindəki bəzək əşyalarına oxşayırsınız. Axirət dünyanız üçün ən pis azuqəni: Allahın qəzəbini və (sonsuz) cəhənnəm işgəncəsini hazırladınız. Ağlayırsınızmı? Elədir, ağlayın. And olsun Allaha ki, ağlamağa layiq insanlarsınız. Çox ağlayın, az gülün! Belə bir namərdlik və dönüklük edib, (cox iyrənc) ləkə daşıdığınız halda nə üçün ağlamayasınız? Xəcalətli üzlərinizi gizlədin. Bundan sonra əskiklik içində ömür sürəcəksiniz”.

Burda məhkəmə qurub mənim həqiqət olduğumu inkar etməklə, haqqımda deyilən gün kimi aydın məlumatları yalanlamaqla həyatınızın ən pis işini gördünüz. Dilinizi çölə çıxartsanız ucundan süzülən qan damcılarını görərsiniz. Lakin o qan damcları içinizə axır, susmuş vicdanları bir dəfəlik sükuta qərq edir. O qan yalan ifadələrlə edamına şərait yaratdığınız Hacı Cavadın - mənim qanımdır. Bizi dövlətə xəyanətdə, xarici qüvvələrlə əlbir olmaqda suçlayıb zindanlara salmaqla, edam kötüklərinə çıxarmaqla nəyə nail olacaqsınız?! Günahkar əlinizi çəkin boğazımızdan. Barmaqlarınızdan damcılayan qanımıza görəmi sevinirsiniz? Hər şeyə rəğmən sizi yenə xəbərdar edirik: Bu yoldan çəkinməsəniz, tezliklə Allahın qəzəbi, çirkin əməllərinizə görə sizə nazil olacaq. Vay halınıza!

Qəlbinizin möhürləndiyini güman etdiyim üçün, sizi daha fazla nəsihət etməyə lüzum görmürəm. İndi isə mənim barəmdə irəli sürdüyünüz ittihamlara bir-bir cavab verirəm.

Əvvəlcə kimliyimi bəyan edim:

Şübhəsiz ki, məscidlər Allaha məxsusdur. Allahdan başqa heç kəsə ibadət etməyin!(Cin-18)

Mən də Allaha məxsusam. Sahibim sizin tanımaq istəmədiyiniz və göndərdiklərini az qala heçə saydığınız Allahdır. Bir gün məhz Allahın hakim və şahid olduğu məhkəmədə müttəhim olacaqsınız. O zaman dilləriniz lal, qulaqlarınız kar olacaq. Bu gün kim(lər)əsə xoş gəlmək üçün haqqımda yalandan şahidlik edib məni edam ağacına çıxarmaq istəyinizə əlləriniz və ayaqlarınız şahidlik edəcək. “Bu gün onların ağızlarını möhürləyirik. Etdikləri əməllər barəsində onların əlləri Bizimlə danışar, ayaqları isə şəhadət verər”. (Yasin-65)

Qüdrətli Yaradan müqəddəs Quranda məni doğru yol qaynağı kimi təqdim edib: “Həqiqətən, insanlar üçün ilk bina olunan ev (məbəd) Məkkədəki evdir ki, o, şübhəsiz, bütün aləmlərdən ötrü bərəkət və doğru yol qaynağıdır”. (Ali-İmran - 96)

Mən Həzrət İbrahimin (ə) tikdiyi, Həzrət Məhəmmədin (s) yenidən bərpa etdiyi huzur, rahatlıq, təhlükəsiz, bərəkətli və doğru yol mənbəyi olan Kəbənin balasıyam. Mən möminlərin səngəri və səcdəgahıyam. Siz mənimlə deyil, mənim sahibimlə üz-üzə dayanmısınız. Allahla üz-üzə dayananlar hər iki dünyada mütləq ziyana uğrayacaqlar.

Mənim heç bir qurumda qeydiyyatda olmadığımı qeyd etdiniz. Bütün şahidlər, sökülməyimi zəruri edən amil kimi, bunu əsas gətirir. Amma hələ də üzərimdən asılmış lövhələrdə hansı qurumlarda qeydiyyatda olduğum açıq yazılıb. Mənə “köhnə tikilidir, yararsız hala düşüb” deyənlər unudurlar ki, allahsız Kommunist Partiyası belə, haqqımda bu ittihamı səsləndirməyə cürət etmədi. İndi isə yararsız və darısqal binalara qatıb məni edam edirsiniz. Məni öz adımla söksəydiniz, bəlkə də bu qədər parçalanmazdım. Köhnə və yararsız tikili adını üstümə qoymaq insafsızlıq, həm də hiyləgərlik deyilmi? Kiminsə qərarına etiraz etməyə cəsarətiniz çatmadığı halda, mənim varlığımı inkar etməklə ən pis əmələ sahib oldunuz. Haqqımda səsləndirdiyiniz yalanlar özünüzü rüsvayçı formada ifşa edir. Mənə lazımsız köhnə tikli deməklə varlığımı şübhə altına aldığınız zaman, həm də etiraf edirsiniz ki, “o məscidə ən çox halda cümə və bayram namazına 80-100 nəfər ancaq yığılardı. Vaxt namazlarında isə 15-20 nəfər gələr və ya gəlməzdi”. Ziddiyyətli şahidliklə özünüzü rüsvay edirsiniz.

Bir-birinizin ağzından oğurluq edərək, böyük kəşf sahibi kimi deyirsiniz ki, Hacı Cavadın yaxınlığında bir neçə məscid var, namaz qılmaq istəyən gedib o məscidlərdə ibadət edə bilər. Sizi insanların harda ibadət etmələri düşündürür, yaxud siz insanların axirət həyatlarına görə narahatsınız? Özünüzü insanlara görə narahat göstərə bilərsiniz, amma bu mövzuda çox saxtakar olduğunuz açıq görünür. Çünki bu məmləkətdə insanların ən adi hüquqları qorunmur, valideynlər övladların məsum və çarəsiz baxışlarına tab gətirmədikləri üçün intihar edirlər, ata övladından, bacı bacıdan, qardaş qardaşdan sizin hikkəniz üzündən imtina edir. Belə hal tarixin heç bir səhifəsində görünməyib. Ancaq vəhşi Əməvi və Abbasilər dövründə Əhli-Beytə (ə) qarşı belə hadisələrin kiçik nümunələrinə rast gəlinir. Siz tarix üçün ən qaranlıq səhifələr yaradırsınız. İnsanlara Tanrının bəxş etdiyi ömür payını yaşamağa imkan vermədiyiniz halda, “biz onların axirətini düşünürük” desəniz, şübhəsiz dünyanın ən yalançı qövmü olarsınız.

Çox azsayda məni müdafiə edənlərə hansı cəsarətlə iftira atırsınız? “Məscid bizim səngərimizdir” şüarı ilə müdafiəmə qalxanlar haqqında “dindən kənardırlar” ittihamı səsləndirirsiniz. Yaxud xarici kəşfiyyat orqanları ilə əlaqəli olduğunu deyirsiniz. Bu kimi ittihamlar ancaq dindarlarla bağlı səslənsəydi, bəlkə də inandırıcı olardı. İşsizlikdən, aclıqdan, səfalət içində yaşamaqdan şikayətlənən insanları saxta ittihamlarla həbsxanalara doldurduğunuz, istedadlı gəncləri siyasi hakimiyyətin mövqeyini dəstəkləmədikləri üçün “narkoman” etdiyiniz kimi, möminləri də məscidlərin müdafiəsinə qalxdıqlarına görə agent kimi təqdim edirsiniz. Müdafiəmə qalxan şəxslərin arasında kimsə dediyiniz ittihama tuş gələrsə, hamıdan əvvəl onu mən lənətləyərəm. Qorxun, lənətimə tuş gəlməkdən.

“Bu məscid QMİ-də qeydiyyatdan keçməyib. Mən heç o məscidlərin yerini belə tanımıram”- deməklə, özünüz də bilmədən böyük bir həqiqəti etiraf edirsiniz. Siz məni tanımaqdan qorxursunuz. Qiyamət günü Allah qarşısında insanların yaxşılığına şahidlik edənlərdən biri də mənəm. İbadət və səcdəsi ilə məni abad edənlərin möminliyinə şəhadət verəcəm. Kimin şahidliyi daha təsirli olacaq? Siz, özü də mütləq hakim qarşısında çarəsiz duruma düşəcək insanların qurduğu məhkəmədə şahidsiniz, mən isə o, hakimi-mütləqin quracağı məhkəmədə şəhadət verəcəm. Sizin qurduğunuz məhkəmədə hakim çıxaracağı hökm üçün yalançı şahidləri dindirir, mən isə özü hakim olan məhkəmənin intizarındayam.

Allahın yer üzündə yaratdığı ən şərəfli məxluq insandır. Yer üzünün əşrəfi olan insan Azərbaycanda yenilib, sındırılıb. Biz də - məscidlər də söküləcək. Mənim sökülməyim insanların sındırılması qədər faciəli deyil. Məscid ibadət yeridir sökərlər, gedib evinizdə ibadətinizi edərsiniz. Amma bir məmləkətin insanlarını sındırsalar, o ölkədə 2500 məscid tiksən də, heç bir faydası olmaz.

Yormayın özünüzü! Pərdə arxasında edam hökmüm verilib. Bu mərəkə heç nəyi dəyişməyəcək. Sadəcə edamım bir qədər gecikə bilər. Nə komissiya, nə də möminlərin etirzı məni edam kötüyündən qurtarmayacaq. Necə ki, Meysəm Təmmarı xurma ağacından heç nə xilas etmədi. Nə ibni Ziyadın unutqanlığı və qəzəbi, nə də qəbiləsinin etirazı

Heç Ayətullah Şeyx Baqir Nimri də Səud rejiminin edamından xilas olmadı. Mən şəhid Nimrlə eyni aqibəti yaşayacağıma şübhə etmirəm.

Ayətullah Nimr şəhadətindən öncə anasına ünvanladığı məktubda yazırdı:  

“Səbirli anama salam olsun! Hər halımızda Allaha şükür etməyimiz lazımdır. Əziz anam, Allahın verdiyi hər şey üçün şükür və həmd edin! Allahın qisməti bizim istədiklərimizdən çox daha yaxşıdır. Biz nələrisə seçirik, amma Allahın bizim üçün seçdiyi daha önəmlidir. Biz Ondan nəyisə diləyərik və Allahdan bizim üçün xeyirli olanı verməsini istərik.

Bütün işlər ali və nöqsansız Allahın əlindədir. Bu kainatda heç bir şey Onun iradəsindən kənarda reallaşmaz və heç kim onu iradəsindən iznsiz heç nə edə bilməz.

Əziz anam, heç bir şey Allahın iradəsi və nəzarətindən kənarda deyildir. Bu da bizə yetər! Allahın əmanəti sənin yanındadı. Allah səni və bütün Əhli-beyt (ə) davamçılarını qorusun".

Şeyx Nimrin vəkili ömrünün son vaxtlarında ona deyir ki, edam hökmünə yenidən baxılma ehtimalı var. Şeyx cavab verib: “Sən hər bir şeylə bağlı mənim vəkilimsən, bircə mənim izzətimdən başqa. Mənim izzətim həyatımdan daha önəmlidir. Ona yaxınlaşmağı sənə qadağan edirəm”.

 Mən isə bu məmləkəti – ODLAR YURDUNU ana hesab edərək ona səslənirəm: Əziz və səbirli anam! Edam qərarı Allahın məndən razı olmasına səbəb olacaqsa, arxamca göz yaşı axıtma.  Göz yaşlarını üzərində nəfəs çəkən övladlarının intiharına saxla!

Məhkəmə müşavirə otağına gedir…!

Cavid Cabbarlı

İcra başçısı şəhid xanımını təhqir etdi – Başçının müavini isə cavab vermək əvəzinə, əməkdaşımıza qəzəbləndi: “Siz müstəntiqsiniz?”

Qarabağ uğrunda gedən döyüşlərdə şəhid olmuş Kamil Əliyevin xanımı Avropa.info-ya şikayət edib.

Şəhidin xanımı Bahar Əliyeva müraciətində bildirib ki, bu gün Şirvan şəhər icra hakimiyyətinin başçısı Mərdan Camalovun qəbulunda olarkən təhqir olunaraq otağından qovulub:

“İndicə icra başçısının qəbulundan gəlirəm. Yoldaşım Əliyev Kamil Fazil oğlu, 1992-ci ildə Qarabağ uğrunda gedən döyüşlər zamanı iyul ayının 3 də Ağdərədə şəhid olub. Biz 2005-ci ildən Şirvan şəhərində yataqxanada qalırıq. Ailənin 6 nəfər üzvü ilə birlikdə balaca bir otaqda yaşayırıq. Ailəni güclə dolandırıram. Özüm hər yerə iş üçün müraciət etmişəm. Lakin iş tapa bilmirəm. Dolanışıq çox çətindir. Evin hamamı yoxdur. Mərdan müəllimdən xahişə getmişdim ki, bir şəhid ailəsi kimi bizə əl tutsun. Ancaq o mənə dedi ki, məni bu mövzularla bezdirməyin. Yoldaşın şəhid olub, Allah rəhmət eləsin. Mənə görə şəhid olmayıb ki?! Bu sözü eşidəndə özümü saxlaya bilmədim. Ağlamağa başladım. Daha sonra o mənə, “zırıldama, rədd ol çölə, vaxtımı alma”, deyib qovdu”.

Bahar Əliyeva bildirib ki, evdə balaca uşaqlar var. Evin hamamı yoxdur. Yataqxana isə aylardır boşdur. Amma müraciətlərə baxmayaraq, onlara bir otaq belə verilmir: “Neçə dəfə müraciət etmişəm. Evin hamamı yoxdur. Mərdan Camalova bunları danışanda isə mənə dedi ki, evin ortasına qab qoyub çimin. Mənə nə bundan?”

Şikayətçinin sözlərinə aydınlıq gətirmək üçün, Şirvan şəhər icra hakimiyyəti başçısının müavini Şəfayət Əsgərovla əlaqə saxladıq. Ş.Əsgərov bizə açıqlamasında Mərdan Camalovun belə bir fikir söyləmədiyini təkzib etmədən, bizim özümüzə birbaşa sual ünvanladı: “Siz müstəndiqsinizmi, sizə nə dəxli var?”

İcra başçısının müavini daha sonra “bu mövzuyla bağlı məni narahat etməyin” deyib, telefonu bağladı.

Görünür, icra başçısının müavini Şəfayət müəllimin KİV haqqında qanunlardan heç bir xəbəri yoxdur və o, jurnalistin ünvanlandığı suala cavab verməli olduğunu bilmir.

Cümə axşamı, 20 Aprel 2017 00:00

Şəhidlər bulağı söküldü - FOTO

Yazan

Xeber.İnfo-nun əldə etdiyi məlumata görə Azərbaycan Respublikasının ərazi bütövlüyü uğrunda döyüşən və şəhid olan oğulların adının əbədiləşdirilməsi məqsədilə tikilən bulaq sökülüb. Xətai rayonu Məzahir Rüstəmov 52 ünvanında sökülən Şəhidlər Xiyabanı parkının əvvəlki və sonrakı şəkillərini təqdim edirik.

"İnsan Hüquqları üzrə Müvəkkilin (Ombudsman) Aparatı həbsdəki satirik şair Tofiq Həsənlinin saxlanarkən işgəncəyə məruz qalması iddialarını araşdırmaqdan imtina edib”.
Bunu AzadlıqRadiosu-na satirik şairin vəkili Elçin Sadıqov deyib.
T.Həsənlinin həbs olunarkən işgəncəyə məruz qalması iddiaları ilk dəfə onun məhkəmə prosesində açıqlanmışdı.
Vəkil T.Həsənlinin işgəncə və qeyri-insani rəftara məruz qaldığını deyib :
"Bununla bağlı hüquqi prosedurları yanvar ayından başlatmışıq. Baş verənlərin araşdırılması üçün Baş Prokurorluqla yanaşı Ombudsmana da müraciət etmişdik. Ancaq Ombudsmandan bizə imtina cavabı verdilər”. 
Vəkil bildirir ki, Ombudsman Aparatının rəhbəri Aydın Səfixanlı müraciətlərinə imtina ilə bağlı cavab göndərib.
"Cavabda bildirilir ki, T.Həsənli artıq 6 il müddətinə azadlıqdan məhrum edilib. Ombudsman Aparatı yazır ki, hakimlər müstəqildir və işgəncə məsələsinin araşdırılması onların fəaliyyətinə müdaxilə olardı”, deyən vəkil insan haqları üzrə müvəkkilin bu olayı araşdırmaqdan imtinasından təəssüfləndiklərini bildirib.
Vəkil Ombudsman Aparatından fərqli olaraq Baş Prokurorluğa müraciətin araşdırılması istiqamətində addımların atıldığını bildirib.
"Prokurorluq nümayəndəsi T.Həsənli ilə görüşüb və işgəncə ilə bağlı ifadəsini alıb. Ancaq, hələlik, qərar verməyiblər”, - vəkil deyib.
Tofiq Həsənli Şirvan Apellyasiya Məhkəməsindəki çıxışında istintaq zamanı qeyri-insani rəftara, işgəncəyə məruz qaldığını açıqlamışdı.
"Məni həbs edəndə yazdığım şerlərə iradlarını bildirirdilər. Açıq şəkildə deyirdilər ki, narkotik ittihamını təsdiqləməliyəm, yoxsa mənə çox pis olacaq. Mən ittihamı üzərimə götürməyə etiraz edirdim. Məni butulka ilə hədələdilər. Əxlaqsız hərəkətlər edəcəklərini dedilər. Bu hədələr real idi, nəticədə ittihamı təsdiqləməyə razılaşmaqdan qeyri çarəm qalmadı”, - satirik şair məhkəmədə demişdi...
Onun bu açıqlamasına, hələlik, Daxili İşlər Nazirliyindən (DİN) hər hansı münasibət almaq mümkün olmayıb. Satirik şairi DİN-in Baş Mütəşəkkil Cinayətkarlıqla Mübarizə İdarəsinin əməkdaşları saxlamışdılar. Ancaq DİN bir qayda olaraq işgəncə iddialarını yalanlayır. Hətta polisdə işgəncə gördüyünü dilə gətirən bloger Mehman Hüseynov böhtan atmaqda ittiham edilərək 2 il həbs cəzası alıb.

 Allahın adı ilə.

Hörmətli Ələkbər müəllim!

Dəyərli vaxtınızdan ayırıb “Bakı kəndləri və tatlar” adlı yazımızı cavablandırdığınız üçün sizə təşəkkür edirəm!

Əsas mövzumuz Bakı və bakılılar olduğu üçün ilk öncə sizin bu mövzuda yazdıqlarınıza münasibət bildirmək istəyirəm.

Yazırsız: “Birincisi, mən yenə də deyirəm ki, tat dilində danışmaq, heç də tat olmağa dəlalət etmir. Keçən əsrin ortalarına kimi Bakı kəndlərinin əksəriyyətində tat dilini biliblər və danışıblar. Bu da, şübhəsiz şiəliyin təsiri ilə meydana gələn bir əlamətdir!!!”

Əgər tat dilində danışmaq heç də tat olmağa dəlalət etmirsə, heç türk dilində danışmaq da türk olmağa dəlalət etmir. Bakı kəndlərinin əksəriyyətinin tat dilini bilmələri onların tatəsilli olduqlarına görədir. Bəli, hal-hazırda da həmin tatəsilli bakılılar türk dilini bilirlər və onların türk dilini bilmələri türk olduqları anlamına gəlməz.

Üç nida ilə iddia edirsiz ki, “şübhəsiz bu şiəliyin təsiri ilə meydana gələn əlamətdir”. Bu iddianız əsassız iddiadır. Bakı kəndlərində əhalinin tat olmasının və təbii olaraq tatca danışmasının şiəliklə heç bir əlaqəsi yoxdur. Məgər “şiəliyin dili” tat dilidir ki, “türkəsilli” bakılıları “tatlaşdırsın”? Əgər siz bu iddiada təkid edirsizsə, zəhmət olmasa buyurun tutarlı dəlillərinizi təqdim edin!

Yazırsız: “Elə götürək mənim ana xətti ilə Hövsandakı nəslimi. Bu nəsil əslən oquz-əfşardır…”

Sizin qohumlarınızın türkəsilli olmaları və tat dilini bilmələri, Bakı əhalisinin bütünlükdə türk olduqları və tat dilini bildikləri anlamına gəlməz. Zatən tat diyarı olan Bakıda az da olsa türkəsilli ailələrin yaşadığı inkar edilmir.

Yazırsız: “Amma ağsaqqallarımız tat dilini bilib. Bununla biz tat olmadıq ki? Məgər rus Romanovlar sarayı fransız dilində danışmaqla fransız oldu, yaxud Sultan Yavuz Səlim şeirlərini fars dilində yazdığı üçün “fars” sayılmalıdır? Təbii ki, bu cəfəng bir ideyadır!”

Gətirdiyiniz misallar uyğun misallar deyil. Romanovlar Rusiyada hakimiyyətdə olan bir ailə idi. Onların rus olduqları hər kəsə məlumdur. Romanovların təlim-tədris nəticəsində fransız dilini öyrənmələri və fransız dilində danışa bilmələri əlbəttə onların fransız olduqları anlamına gəlməz. Həmçinin, Səlimin də fars dilini öyrənib şerlərini fars dilində yazması onun fars olduğu anlamına gəlməz. Çünki, Romanovların rus olduqları, Səlimin türk olduğu hamı tərəfindən bilinən, inkar edilməsi mümkün olmayan faktdır. Bunların isbatı üçün xüsusi araşdırmaya ehtiyac yoxdur.

Ancaq, sizin tatəsilli bakılıları türkəsilli adlandırmağınız və onların tat dilini, guya Romanovların fransızcanı öyrəndikləri kimi, Səlimin farscanı öyrəndiyi kimi öyrəndikləri iddianız tamamilə əsassız, həqiqətə uyğun olmayan, inkar edilməsi üçün kifayət qədər faktların olduğu bir iddiadır.

Əlbəttə, Bakı əhalisinin tat dilində danışması barədə əsasən iki səbəb təsəvvür edilə bilər:

1 ) Onlar tatəsilli olduqları üçün tat dilində danışırlar.
2) Onlar türkəsillidirlər, ancaq tat dilində də bildikləri üçün tat dilində danışırlar.

Siz, məsələnin məhz ikinci variantda deyildiyi kimi olduğunu iddia edirsiz. Halbuki, ikinci variantdakı iddia, əsassız iddiadır.

Yazırsız: “ Həmin problemlə dağlılar da rastlaşırlar. Bir çox dağlının tat dilini bilməsi, heç də onların tat olmasına dəlalət etmir. Məsələn, Cəfər Cabbarlılın saytda oturdulan pasportuna diqqətinizi cəlb edirəm. Bu sənəddə onun milliyyəti „TÜRK“ yazılıb.”

Birincisi, biz qətiyyən belə bir “problem”lə rastlaşmırıq. Tatların tat olmadıqlarını, əslən türk olduqlarını iddia etmək, talışların, kürdlərin, ləzgilərin və s. millətlərin əslən türk olduğunu iddia etmək kimi bir şeydir. Dağlılar tat olduqlarını çox gözəl bilirlər. Dağlıların tat dilini bilmələri onların tatəsilli olduqlarına görədir.

Əksinə, dağlıların türk dilini bilməsi, onların türk olmasına dəlalət etmir. Bu gün əksər dağlı gənclər öz ata-babalarının dili olan tat dilini bilmir, türk dilində danışırlar. Ancaq, onların türk dilini bilmələri, türkcə danışmaları türk olduqlarına dəlalət etmir. Sizin dediyiniz “bir millətin dilini bilmək, o millətdən olmaq anlamına gəlməz” qaydası bu məqamda keçərlidir, sizin istifadə etdiyiniz məqamda yox.

İkincisi, Cəfər Cabbarlının, yaxud qeyrisinin pasportunda “türk” yazılması, onun türk olduğu anlamına gəlməz. Bu, o dövrdə aparılan siyasətin nəticəsi idi ki, türkəsilli olub-olmamasına baxmayaraq, Azərbaycan əhalisinin pasportunda “türk” yazılırdı. Yoxsa siz iddia edirsiz ki, ləzgilərin pasportunda “ləzgi”, kürdlərin pasportunda “kürd”, talışların pasportunda “talış”, tatların pasportunda “tat” yazılırdı?

Üçüncüsü, Cəfər Cabbarlının türkəsilli olduğunu fərz etsək belə, bu, bütün dağlıların türkəsilli olduğu anlamına gəlməz. Çünki, Bakıda olduğu kimi, Xızıda da tatlarla yanaşı, türk ailələr də yaşayırdılar. Əgər Cəfər Cabbarlı türkəsillidirsə, bütün dağlılar mütləq türkəsilli hesab edilməlidir? Məgər Barak Hüseyn Obama əslən keniyalı olduğu üçün bütün amerikalılar keniyalı hesab edilir?

Dördüncüsü, Cəfər Cabbarlının, hətta, özünün belə özünü türk hesab etməsi, onun əslən türk olduğu anlamına gəlməz. Mərhum Əbülfəz Elçibəy də özünü türk hesab edirdi, qatı türkçü idi. Ancaq, əslində Muhəmməd peyğəmbərin (s) nəslində idi, seyyid idi. Yəni, ərəbəsilli idi. Bu da o deməkdir ki, bir insanın özünü hansı millətə mənsub hesab etməsi yox, əslində hansı millətə mənsub olması önəmlidir.

Xülasə, Cəfər Cabbarlının əslən türk olduğu iddiası doğru olmuş olsa belə, bu, ümumilikdə dağlıların tat olmadıqları, türk olduqları, ancaq tat dilində də bildikləri iddiasını doğrulamaz.

Yazırsız: “Dediyim kimi, etnik mənsubiyyətin göstəricilərindən biri də hər bir xalqın etnopsixikasıdır. Məsələn, siz çox güman ki, „Baharın 17-ci anı“ filminə baxmısınız. Orada Ştirlis öz köməkçisinə deyir ki, siqareti yandırmazdan əvvəl onu əzmək almanlara yox, ruslara xasdır. Buna görə də, yalnız Türk düşüncə tərzinə mənsub olduğuna görə C.Cabbarlı „Ədirnə fəthi“ni yazıb və „Od gəlini“ndə Elxan obrazını yaradıb!”

Gətirdiyiniz misala nəzərən deyirəm ki, ruslardan başqa, almanların da, digər millətlərin də arasında siqareti çəkməzdən öncə əzmək adəti olan insanlar ola bilər. Bu onların rus olduqları anlamına gəlməz. Həmçinin, rusların da arasında siqareti əzmədən çəkənlər ola bilər. Bu o demək deyil ki, onlar rus əsilli deyillər. Bir məqam da budur ki, siqaret çəkməyən ruslar da var. Bu, onların əslən rus olmadıqları anlamına gəlməz.

Dədə Qorqud dastanında, haqqında danışılan bir çox adətlər hal-hazırda oğuz əsilli türklərdə yoxdur. Məsələn, “ağ çadır-qara çadır” məsələsinə bu gün oğuz türkləri riayət edirlərmi? Başqa misallar da çəkmək mümkündür. Xülasə, etnopsixika mütləq və qəti deyil.

Yazırsız: “Bəli, Bakı türk kəndlərinin əslən türk mənşəli olmasına baxmayaraq, onların çoxunda „tat“ məhəllələri olub. Amma bu o heç də demək deyil ki, onlar mənşəcən irandillidir və irandillilər orada üstünlük təşkil edib. Adı çəkilən problem çox dolaşıq bir məsələdir, çünki, Arazdan şimalda yaşayanlar cənubdan gələn türkləri də həmişə „tat“ adlandırıblar. Məsələn, indiyə kimi „Qala“ kəndi də tat mənşəli kimi təqdim edilirdi. Qala kəndinin mərkəzinin „Tərəkəmə“ məhəlləsi olması isə artıq onun sırf Türk əsilliliyindən xəbər verir!!!”

Hörmətli Ələkbər Müəllim!

Bakının kəndlərinin türk kəndləri olduğu və bakılıların türkəsilli olduqları sizin iddianızdır. Həqiqət budur ki, Bakı əhalisinin əksəriyyəti tatəsillidirlər və bunun belə olduğu barədə kifayət qədər dəlillər var.

Diqqətinizə çatdırım ki, haqqında danışdığınız məhəllələr “tat məhəllələri” yox, “dağlı məhəllələri” adlandırılır. Hal-hazırda da mövcuddur. Dağlılar Bakıya, əsasən Xızıdan köçüblər. Dağlıların sıx məskunlaşdıqları yerlər “dağlı məhəlləri” adlandırılıb.

Bir məhəllənin hansısa camaatın, əhalinin adıyla adlandırılması, onların sonradan gəldiklərinin əsas göstəricilərindən biridir. Əgər dağlılar əslən bakılı olsaydılar, yaşadıqları yerlər “dağlı məhəlləsi” adlandırılmazdı. Məgər bakılıların yaşadıqları Bakıda “bakılı məhəlləsi” varmı? Talışların yaşadıqları zonada “talış məhəlləsi” varmı? Odur ki, tatəsilli bakılıların yaşadıqları Bakıda da “tat məhəlləsi” ola bilməzdi, olmayıb və yoxdur da. Həmçinin Qala kəndinin mərkəzinin "Tərəkəmə" məhəlləsi adlandırılması da, türklərin Qalada, ümumən Bakıda azlıqda olmalarının əsas göstəricilərindən biridir.

Bəli, bakılılar tatəsillidirlər. Ancaq Bakıda türkəsilli ailələr də yaşayırdılar. Yaşadıqları ərazi onların adıyla bağlı idi. Siz Bakı kəndlərinin içində “tatların kəndi” mənasına gələn bircə dənə də olsun kənd göstərə bilərsinizmi? Məsələn, Bakıda türklərin adıyla bağlı Türkan kəndi var. Bu, türklərin tatəsilli yerli Bakı əhalisindən olmadıqlarının göstəricisidir.

Sara xanım Aşurbəyli yazır: “Mardların yaşadığı yeri bildirən Mərdəkan, türklərin məskənini bildirən Türkan, kürdlərin yaşayış yerini bildirən Kürdəxanı etnonimləri açıq-aydın istər mardların, istərsə də türklərin və kürdlərin yarımadanın özgə tayfalara mənsub əhalisi olduğunu və həmin tayfaların Abşeron ərazisində etnik azlıq təşkil etdiyini göstərir.“ (“Bakı şəhərinin tarixi: Orta əsrlər dövrü”, Sara Aşurbəyli. Səh.29. Bakı-2006)

Heç şübhəsiz, - Sara xanım Aşurbəylinin də təsdiqlədiyi kimi - türklər nəinki Bakıda, ümumiyyətlə Abşeron yarımadasında etnik azlıqdırlar.

Əksinə, Bakı kəndlərinin, demək olar ki, hamısının adı İran leksikasına məxsusdur. Yeri gəlmişkən, sizin “türk kəndi” hesab etdiyiniz Buzovna da bu siyahiyə daxildir. Sara xanım Aşurbəyli yazır: “Abşeron toponimikasında İran qatı olduqca güclüdür. Ehtimal ki, irandilli əhali bu bölgəyə artıq e.ə. I minilliyin birinci yarısında gəlmişdir. Məlumdur kı, skif tayfaları Azərbaycan ərazisindən gəlib keçmiş və onların bir hissəsi, şəksiz, göstərilən bölgədə məskunlaşmışdır. Bunu arxeoloji materiallar da sübut edir. Bilgəh, Zabrat, Bülbülə, Ramana, Buzovna, Masazır, Corat, Mərdəkan, Novxanı, Suraxanı, Balaxanı, Nardaran, Digah, Goradil, Xırdalan və digər toponimlər İran leksikasına məxsusdur.” (“Bakı şəhərinin tarixi: Orta əsrlər dövrü”, Sara Aşurbəyli. Səh.29. Bakı-2006)

İndi isə Bakıxanov haqqında dediklərinizə nəzər salaq. Yazırsız: “O ki, qaldı A.Bakıxanova, birincisi, onun „Gülüstani İrəm“ əsərini ilk qaynaq kimi qəbul etmək düzgün deyil və həm də orada xeyli qüsurlar da tapmaq mümkündür. Məsələn, bu, Bakıxanovun albanların mənşəyi və „Azərbaycan“ adının izahı ilə bağlı düşüncələrində də müşahidə edilir.”

Mən Bakıxanovun “Gülüstani-İrəm” əsərini ilk qaynaq kimi götürmürəm. Amma, hər halda sizin “Bakı möcüzələri” adlı məqalənizi də “ilk qaynaq” kimi götürmək mümkün deyil. Məhz sizin iddialarınızın qarşısında Bakıxanovun əsərindən sitat gətirmişəm. Yoxsa, Bakıxanovun əsərini ilk qaynaq kimi götürmürük və heç belə bir fikrimiz də yoxdur.

Əlbəttə Bakıxanovun “Gülüstani-İrəm” adlı əsərində də qüsurlar ola bilər. Ancaq, sizin “Bakı möcüzələri” adlı yazınızda da qüsurlar var. “Gülüstani-İrəm” əsərində qüsurların olması, Bakıxanovun, haqqında danışdığımız məsələdə də qüsurlu, yaxud uydurma məlumat verdiyi anlamına gəlməz. Əksinə, siz öz yazınızdakı qüsuru qüsur hesab etmədiyiniz üçün, Bakıxanovun bu barədə verdiyi məlumatları qüsurlu hesab edirsiz. Sizə görə siz həqiqəti deyirsiz. Halbuki həqiqət, Bakıxanovun dediyidir.

Yazırsız: “A.Bakıxanov da „şimallı“ olaraq, təbii ki, cənubdan bura köç edən türkləri də „iran“ dilini bildikləri üçün „tat“ kimi qələmə verib.”

Bəlkə elə siz türkəsilli və türkçü olduğunuz üçün yerli tat əhalisinin cənubdan bura köçdüyünü iddia edirsiz? Bəlkə elə siz türkəsilli və türkçü olduğunuz üçün tatəsilli əhalini “tat dilini bilən türklər” kimi qələmə verirsiz? Heç şübhəsiz, qüsur sizin iddianızdadır, Bakıxanovun verdiyi məlumatda yox.

Bakıxanov öz əsəri barədə yazır: “Tarix yazmaqda lazım gələn qaydalara riayət etdim: mətləbləri müxtəsər və sadə ibarələrlə yazdım, tədricə diqqət etdim və hadisələr arasındakı rabitəni gözlədim, millət təəssübündən və vətən tərəfdarlığından çəkindim. Hər bir mətləbi mötəbər sözlər, cürbə- cür kitablar və məktublar, sultanların fərmanları, sikkələr, asari- ətiqələrin qalıqları və əhalinin bir məzmunlu müxtəlif təqrir və bəyanları ilə mümkün dərəcədə əsaslandırmağa çalışdım. İxtilaflı yerlərdə əlamət və nişanələrə istinad və əqli ehtimallara müraciət etdim.” (“Gülüstani-İrəm”, Abbasqulu ağa Bakıxanov. Səh. 11. Bakı-1951.)

Mərhum Bakıxanov özü yazır ki, ”millət təəssübündən və vətən tərəfdarlığından çəkindim”. Yəni, o, bu əsəri yazarkən “bakılı-gəlmə”, “tat-türk”, sizin təbirinizcə desək “şimalli-cənublu” və s. bu kimi təəssübkeşliklərə yol vermədiyini qeyd edir. Siz isə Bakıxanovu “şimallı-cənublu” söhbətinin təsiri altında türkləri “tat” kimi qələmə verməkdə ittiham edirsiz.

Bakıxanov əsilzadə bakılılardan olub, ata-babası Bakının xanları olublar. Onun üçün, Bakı əhalisinin “tat” və ya “türk” olması arasında nə kimi fərq ola bilərdi?

Tat dilində danışmağın tat olmaq anlamına gəlmədiyini iddia edirsiz. Sözünüzdən belə çıxır ki, Bakıxanovun “bütün Bakı ölkəsində - altı tərəkəmə kəndindən başqa - bütün əhali tat dilində danışır” fikrindən bakılıların tat olduğu fikrini çıxarmaq doğru deyil. Guya tat dilində danışmaq, tat olmağa dəlalət etmirmiş və guya bakılılar əslində türk imiş, ancaq tat dilində də danışırmışlar.

Birincisi, Bir daha təkrar edirəm ki, bu, sizin irəli sürdüyünüz iddiadır ki, guya bakılılar türkəsillidirlər, amma tatca da bildiklərinə görə tat dilində danışırdılar. Ancaq, Bakıxanovun verdiyi məlumat sizin bu iddianızı inkar edir. Əgər bakılılar türkəsilli olsaydılar və sadəcə tat dilini də bildikləri üçün tatca danışmış olsaydılar, Bakıxanov bir sonrakı cümlədə “məlum olur ki, bunların da əsli farsdır” deməz, “əslində bunların əsli türkdür, amma, tat dilində də danışırlar” deyərdi.

İkincisi, Bakıxanovun verdiyi məlumatda “tat dilində də danışırlar” deyilmir, “tat dilində danışırlar” deyilir. Əgər bakılılar tatcadan başqa bir dildə də, məsələn türkcə danışsaydılar, danışa bilsəydilər, Bakıxanov ya bunu birbaşa qeyd edər, ya da “tat dilində də danışırlar” yazardı. Bununla da tatların tat diliylə yanaşı türk dilində də danışdıqları ehtimalı yaranardı. Beləliklə sizin iddianızın “isbatı” üçün, azacıq da olsa “işıq yeri” yaranmış olardı. Əgər onların tatca danışmaqları tat olduqlarını bildirmirsə, bəs türk olduqlarını bildirən “dəlil” nədir? Ümumiyyətlə, dili türkcə olan əhali öz dillərini qoyub niyə görə tatca danışsınlar ki? Bunun üçün heç bir ciddi səbəb yox idi.

Bakıxanovun,“tat dilində də danışan türklər” haqqında yox, “tat dilində danışan tatlar” haqqında məlumat verdiyini Sara xanım Aşurbəyli də təsdiq edir. O, yazır: “Bakıxanovun məlumatına görə Abşeronda türklər yaşayan bir neçə kənd istisna olmaqla, qalan kəndlərin əhalisi tatlar olmuşdur.” (“Bakı şəhərinin tarixi: Orta əsrlər dövrü”, Sara Aşurbəyli. Səh.226. Bakı-2006)

Kaşğarlının “Divan”da “tat” adı haqqında verdiyi məlumatlara gəlincə. Yazırsız: “ Mən bu səpkidə burada geniş tarixi araşdırma aparmaq fikrində deyiləm. Çünki mənim bu cavabım yalnız açıq məktubdur, araşdırma deyil. Lakin Nicat müəllimə „tat“ adının mənşəyi ilə bağlı məlumatlarının zənginləşdirməsi üçün Mahmud Qaşqarlının „Divan“ına müraciət etməsini məsləhət görürəm.”

“Tat” adının mənşəyi barədə, haqqında danışdığınız kitabda heç bir məlumat verilməyib. Sadəcə, “tat” deyilərkən kimlərin nəzərdə tutulduğu barədə məlumat var.

Yazırsız: “Yazılı qaynaqlardan bilindiyi kimi, həmin „termin“ Göytürklərin dövründə türk-tabğacların Tanrıçılıqdan üz döndərib buddist olmasından sonra onlara aid edilib.”

Ümumi şəkildə “qaynaqlar” deyib məsələnin üstündən ötmək doğru deyil. Heç olmasa bir nümunə göstərmək lazımdır. Əgər “Divan”ı nümunə olaraq göstərmisizsə, orda siz dediyiniz məlumat yoxdur.

Yazırsız: “Yəni Göytürklərin düşüncəsinə görə tabğaçlar dönük çıxıblar və bununla da „tat“ olublar!”

Türkəsilli “dönük” taqğaçların öz soydaşları tərəfindən dönük hesab edilməsinin “tat” sözünün mənşəyi, mənası ilə heç bir əlaqəsi yoxdur. Əgər “Divan”a diqqət etsəniz, özünüz də bunun şahidi olarsız.

Bəli, türklərin tat xalqı haqqında təhqiramiz ifadələr işlətdikləri və onlar haqqında müxtəlif məsəllər uydurduqları “Divan”da öz əksini tapıb. Ərəblərdə də farsları “məcusi” (atəşpərəst kafir) adlandırmaq ənənəsi olub və hal-hazırda da var. Ancaq heç şübhəsiz, bu təəssübkeş, təkəbbürlü, şovinist və İslam əxlaqına zidd düşüncələrin bütün ərəblərdə və türklərdə olduğunu düşünmək insafsızlıq olar.

“Divan”da kafirlərin tatların adıyla “tat” çağırıldığı qeyd edilir. Ancaq, söhbət “Divan”dan gedirsə, bu əsərdə guya taqğaç türklərinin tanrıçılıqdan dönüb buddist olduqları üçün digər türklər tərəfindən “dönük kafir” mənasında “tat” adlandırıldıqları haqqında heç bir məlumat yoxdur.

Ümumiyyətlə, “dönük” (mürtəd) ilə kafir arasındakı fərq budur ki, “dönük” əvvəlcə “iman gətirən” olub. Lakin, sonradan öz inancından döndüyü üçün “dönük”, yəni “dindən çıxmış, mürtəd olmuş kafir” hesab edilir. “Dönük” olmayan kafir isə əvvəldən kafir olandır. “Divan”da, sizin haqqında danışdığınız “dönüklük” barədə heç bir məlumat verilmir.

Yazırsız: “M.Qaşqarlı əsərində tat termininin bir sıra izahını da verir. Təbii ki, Divanla ətraflı tanış olsanız, daha yaxşı olardı!”

Kaşğarlı “Divan”da “tat” termininin nə manaya gəldiyini izah edə bilmir. Sadəcə, kimlərə tat deyildiyini qeyd edir. Əgər siz özünüz “Divan”la ətraflı tanış olsanız və məsələlərə diqqət etsəniz, belə olduğunu özünüz də görərsiz.

Yazırsız: “Amma… bu məlumat onu bir daha təsdiqləyir ki, „tat“ özlüyündə bir „türkizmdir“”

Sizin işlətdiyiniz “tat özlüyündə türkizmdır” cümləsi qətiyyən açıqlayıcı deyil. Necə yəni, “tat türkizmdir”? Ola bilsin ki, “Divan” əsasında “tat” adının və tatların türkmənşəli olduqlarını deyə bilmədiyinizə görə belə aydın olmayan cümlə qurmusuz. Çünki, elə “Divan”da da tat xalqının türkəsilli olmadığı açıq-aşkar göstərilir.

Mamud Kaşğarlı taqğaçlar haqqında məlumat verdikdən sonra, ayrıca tat taqğaçlar haqqında da məlumat verir. O, yazır: “buradakı “tat” sözündən farslar, “taqğac” sözündən isə türklər murad edilir. Məncə, ən doğrusu elə bu söylədiyimdir. İslam ölkələrində də belə bilinir, orada da elədir. Hər ikisi də doğrudur.” (”Divanü lüğət-it-türk”, Mahmud Kaşğari. Səh. 443. I cild. Bakı-Ozan-2006.)

Mahmud Kaşğarlı açıq-aşkar yazır ki, “tat sözündən farslar murad edilir”. Kaşğarlı “tat” sözünün türkmənşəli olduğunu demir, sadəcə “tat” deyərkən farsların nəzərdə tutulduğunu, İslam ölkələrində də bunun belə olduğunu deyir. Ardıyca Kaşğarlı “məncə ən doğrusu elə bu söylədiyimdir” deməklə “tat” sözündən farsların nəzərdə tutulmasının ən doğru variant olduğunu bildirir. Əgər “tat” adı türkmənşəli olsaydı və türk dilində konkret bir mənası olsaydı, Kaşğarlı qətiyyətlə bildirərdi ki, “tat” sözünün türk dilində mənası budur və farslara məhz bu mənaya görə “tat” deyilir, digər xalqlara da bu söz türk dilindən keçib.

Həmçinin, əgər həqiqətən də “tat” adı türkmənşəli olsaydı, daha Kaşğarlı “məncə ən doğrusu budur” deyərək seçim etmək məcburiyyətində qalmaz, digər İslam ölkələrində “tat” deyilərkən nəyin nəzərdə tutulduğunu önəmsəməz, türklərin nəzərdə tutduqları mənanın ən doğru məna olduğunu müdafiə edərdi. Lakin, Kaşğarlı belə etmir. Sahəni bir az da genişlədərək İslam dünyasında “tat” deyilərkən farsların nəzərdə tutulduğunu və bunun ən doğru variant olduğunu bildirir.

İşin əsli budur ki, türklər özlərindən olmayan iranmənşəli tat xalqının adını, özlərindən olmayan və ya özlərindən hesab etmədikləri digər xalqlara da şamil ediblər. Yəni, özlərindən hesab etmədikləri xalqları ümumi şəkildə bir xalqın adıyla – tat xalqının adıyla çağırıblar.

Kaşğarlı, haqqında danışdığınız taqğaçlar barədə məlumat verərkən yazır: “taqğaç türklərin bir boyudur, bu diyarda yaşayırlar. Bu sözdən alınaraq “tat taqğaç” deyilir ki, bu da uyğur, tat, çinli deməkdir. Bu, taqğaçdır.” (Yenə orada)

Deməli, burda Mahmud Kaşğari “tat” sözünün “uyğur, tat, çinli” demək olduğunu bildirir. Ancaq, bu məlumat açıqlayıcı deyil.

Əgər diqqət etsəniz, Kaşğarlı tatlarla yanaşı, uyğurlara da, çinlilərə də “tat” deyildiyini qeyd edir. Yəni, Kaşğarlı tatlara tat deyildiyini yazır. Bu zatən məlumdur. Əgər “tat” adında bir xalq olmasaydı, sadəcə türklər müxtəlif adlı xalqlara “tat” desəydilər, daha Kaşğarlı “tatlara tat deyildiyini” yazmazdı. Deməli, “tat” adlı xalq var idi ki, Kaşğarlı tatlarla yanaşı, çinlilərə də, uyğurlara da tat deyildiyini yazır. (Lakin, “tat” sözündən İslam ölkələrində uyğurların və çinlilərin nəzərdə tutulduğunu qeyd etmir.)

Tat xalqının adıyla yanaşı, uyğurların və çinlilərin adının çəkilməsi bunu göstərir ki, türklər özlərindən hesab etmədikləri uyğurları və çinliləri də özlərindən olmayan bir xalqın, yəni, tat xalqının adıyla çağırırlar.

“Divan”da “börk” (başlıq, papaq) haqqında məlumat verilərkən deyilir: “tatsız turk bolmas, başsız bork bolmas = tatsız (əcəmsiz) türk, başsız börk olmaz» (”Divanü lüğət-it-türk”, Mahmud Kaşğari. Səh. 357. I cild. Bakı-Ozan-2006.) Mötərizə içərisindəki “əcəm” sözü Kaşğarlının öz əlavəsi deyil. (Məlum olduğu kimi ərəblər qeyri-ərəblərə ümumilikdə “əcəm” deyirdilər.) Ehtimal ki, tərcüməçinin – Ramiz Əskərin əlavəsidir. Bu kitab Milli Elmlər Akademiyasının Folklor İnstitutu tərəfindən buraxılıb. Fikrimcə siz, onların da “Divan”la ətraflı tanış olmadıqlarını iddia etməzsiz.

Bu cür ümumiləşdirmələrin nümunələri də var. Məsələn, bir zamanlar Azərbaycan xalqına ümumilikdə “tatar” deyirdilər. Yaxud, hal-hazırda Türkiyə vətəndaşı olan hər kəsə ümumilikdə türk deyirlər.

Diqqət edilərsə Kaşğarlı “tat taqğaç” sözündəki “tat” sözündən farsların, “taqğac” sözündən türklərin nəzərdə tutulduğunu bildirir. Bu izahla “tat taqğaç” sözünə baxsaq, bu sözün “fars türklər”, yəni, “farslaşmış türklər” mənasına gəldiyi məlum olar. Yəni, Kaşğarlının verdiyi izahdan belə məlum olur.

"Tat” adının guya “yad, özgə” mənasına gəldiyi, “tat” sözünün “yad (yat)” sözündən əmələ gəldiyi, zaman keçdikcə, tədricən dəyişərək “tat” formasına düşdüyü və s. bu kimi iddialar, cəfəngiyyatdan başqa bir şey deyil. Məsələ burasındadır ki, “Divan”da “yat (yad)” haqqında da məlumat verilib. Yəni, həmin dövrdə “yad” sözü də işlədilib “tat “sözü də. Ancaq, “Divan”da “tat” ilə “yat (yad)” sözləri bir-biriylə əlaqələndirilməyib.

Ümumiyyətlə, Kaşğarlı “tat” adının türkmənşəli olduğunu, filan mənaya gəldiyini və ya filan mənaya gələn hansısa türkmənşəli sözdən yarandığını iddia etməyib, bu adı heç bir türkmənşəli sözlə əlaqələndirməyib.

“Divan”da “sumlım” sözü haqqında məlumat verilir. Kaşğarlı bu sözün izahı barədə yazır: “Sumlım: “Sumlım tat” – türkcə heç bilməyən fars tatı. Türkcə bilməyən başqa adamlara da “sumlım” deyilir.” (”Divanü lüğət-it-türk”, Mahmud Kaşğari. Səh. 467. I cild. Bakı-Ozan-2006.) Bu məlumatdan da məlum olur ki, tatlar türkmənşəli deyillər.

“Divan”ın başqa yerlərində də “tat” sözündən farsların nəzərdə tutulduğu məlum olur. Kaşğarlı “tatıqdı” sözünün izahında yazır: “türk tatıktı = türk tatlaşdı, tat oldu, farslaşdı”. (Səh.143. II cild.). “Tatlaşdı” sözünün izahında yazır: ““Olar ikki birlə tatlaşdı = onlar ikisi birlikdə tatca, farsca danışdılar”. Uyğurca danışanlara da yenə belə deyilir...” (Səh.215. II cild.). “Sumlışdı” sözünün izahında yazır: “ “Tat kamuğ sumluşdı = tatlar, farslar öz dillərində danışdılar”. Kim türkcədən başqa dildə danışsa, belə deyilir...” (Səh.223 . II cild.). “Tat” sözünün ayrıca izahında da Kaşğarlı yazır: “Tat: bütün türklərə görə, farsca danışan adam.” (Səh. 277. II cild).

Kaşğarlının verdiyi məlumata görə, “tat” deyilərkən türklər yox, farslar nəzərdə tutulub.

Deyilə bilər ki, əgər “tat” sözü türkmənşəli söz deyilsə, o zaman niyə görə türk dili lüğətində o sözə yer verilib? Məsələ burasındadır ki, tat xalqının adının bu lüğətdə keçməsi, bu adın və ya xalqın türkmənşəli olduğu anlamına gəlməz.

Ərəb dili lüğətlərində “türk” sözünün izahına yer verilib. Məsələn, İbn Mənzur (1232-1311) “Lisanul-ərəb” kitabında “tərəkə ("tərk", "turuk" və s.)” maddəsində “türk” sözünü qeyd edərək türklər haqqında məlumat verir. (“Lisanul-arab”, İbn Mənzur. səh.607. I cild. “Darul-Hədis”- Qahirə-2003.) Bu o deməkdir ki, “türk” sözü “tərəkə” ("tərk etdi") maddəsindən törəmiş ərəb mənşəli sözdür? Yaxud, buna görə türklərin ərəbmənşəli olduqları iddia edilə bilərmi? Bəlkə buna görə “türk özlüyündə arabizmlə bağlıdır” kimi mənası aydın olmayan, əsassız fikirlər səsləndirilməlidir?

Xülasə, “Divan”da “tat” adının mənşəyi haqqında məlumat verildiyi iddiası əsassız iddiadır. Tatlar haqqında məlumat verilməsi, “tat” adının mənşəyi haqqında məlumat verildiyi anlamına gəlmir.

Bundan əlavə, “tat” adının türkmənşəli söz olduğu fərz edilsə belə, bu, tatların türkmənşəli olduqları anlamına gəlməz. Çünki, “Divan”ın özündə tatların farsmənşəli olduqları qeyd edilib.

Məsələnin ən mühim tərəfi budur ki, Mahmud Kaşğarlının sözləri və əsəri öz-özlüyündə mötəbər deyil. Kaşğarlı təəssübkeş millətçi olub. O, mənsub olduğu türk milləti haqqında bir sıra uydurma iddialar ortaya atmışdır. Kaşğarlı “Divan”da, “türk” adını türklərə Allahın verdiyini və onları digərlərindən üstün tutduğunu iddia etmişdir. Bu və bu kimi şovinist fikirlər, əfsanələr, nağıllar “Divan”da kifayət qədərdir. Öz milləti üçün bu cür əsassız fikir səsləndirən birinin, başqa millət haqqında yazdıqları öz-özlüyündə etibarlı ola bilməz. Xülasə, bu qaynaq, haqqında danışdığımız mövzuda əsas qaynaq hesab edilməməlidir.

Yazırsız: “Sonralar bu ad oturaq əhaliyə şamil edilib və tədricən irandilli əkinçilərə verilib ki, nəticədə bundan da „tatçi+k“ – „tacik“ anlamı yaranıb.”

İşin əsli budur ki, tatlarla taciklər qohum xalqlardırlar.

Yazırsız: “Əks təqdirdə „tat“ irandillidirsə, bəs „TAT+ƏR“ niyə „TÜRKDÜR“???” Məncə bu haqda düşünməyə dəyər!”

Əvvəla, necə yəni, “tat irandillidirsə”? Məgər tatların danışdıqları tat dilinin İranmənşəli olduğuna şübhəmi var? Əlbəttə ki, tatlar irandillidirlər. Bunu bilmək üçün alim olmağa ehtiyac yoxdur, tat dilinə qulaq asmaq kifayət edər. Tatın irandilli olduğunu inkar etmək, qırğızın, özbəyin türkdilli olduğunu inkar etmək kimi bir şeydir.

İkincisi, “Tatar” sözünün mənşəyi barədə müxtəlif mülahizələr var. Nəyə əsasən sizin seçdiyiniz variantın doğru olduğu qəbul edilməlidir?

Üçüncüsü, sizin “qaynaq” olaraq göstərdiyiniz mənbədə -“Divan”da tatların fars olduğu deyilir. Kaşğarlının “tat taqğaç” haqqında verdiyi məlumat görə, “tat taqğaç” “fars türk”, yəni, “farslaşmış türk” deməkdir. Bu məntiqlə götürsək, “tat+ər” , yəni, “tatar” əslində “fars ər” deməkdir. Bu halda sizin özünüzdən soruşmaq lazımdır ki, “tat” deyilərkən “fars” və ya ümumilikdə qeyri türklər nəzərdə tutulursa, “tat+ər” niyə türkdür? Məncə də bu haqda düşünməyə dəyər!

Assimilyasiya məsələsinə gəlincə. Yazırsız: “A.Bakıxanovun bu ərazilərdə „tatlar“ haqqında dediklərini inkar edən mühüm faktlardan biri də „assimilyasiya“ problemidir. Yəni, necə oldu ki, Bakı, Şamaxı, İsmayıllı və Quba ətrafında yaşayan bu qədər qafqazdillilər kimi „tat“ əsillilər də indiyə kimi türklər tərəfindən assimilyasiya olunmadıqları halda, Bakı və onun kənd əhalisi türkləşdirilərək öz keçmişini unutdu??? Deməli bu da bir nağıldır, uydurmadır!!!”

Hörmətli Ələkbər müəllim!

Birincisi, Məgər siz digər “mühim faktlar”ı təqdim edib öz iddianızın doğruluğunu sübut etdiniz ki, bu fikrinizi də “mühim faktlardan biri” kimi təqdim edirsiz?

İkincisi, Bakıda və regionlarda assimilyasiyanı inkar etməyiniz yanlışdır. “Türkləşdirmə” prosesinin canlı şahidlərindən olan Həsən bəy Zərdabi yazır: “O ki, içəridə Şəki və Şirvan vilayətlərində olan tatlardırlar, onların hamısı türkləşib. Bircə Şirvanda Lahıc kəndi qalıb ki, bu halda da fars dili danışır və onların da belə qalmağına səbəb onlar sakin olduğu yerdir ki, dağ təpəsində olduğuna gediş-gəliş az olub.” (“Dil davası”, Həsən bəy Zərdabi. "Həyat" qəzeti №12, 13 yanvar 1906-cı il).

Həsən bəy Zərdabi Lahıc kəndindəki tatların türkləşmədən qalmarına səbəb kimi, sakin olduqları yerin dağ təpəsində olmasını, gediş-gəlişin az olmasını göstərir.

Həsən bəy Zərdabi lahıclıların türkləşdirməyə qarşı dirənməsi barədə belə məlumat verir: “Bu dil davası necə olmasını və onun nə tövr qurtarmasını bu lahıclar ilə ətraf türklər və türklənmişlər bu halda necə olmağından qiyas eləmək olur. Keçmişdə güclü olan və bu yerlərin sahibi olan tat tayfasının salamat qalanları basılmış qoşun kimi bir dağa pənah gətirib, onun başında oturub həqiqətdə qılınc və qalxansız dava edirlər. Bir tərəfdən 7-8 yüz ev tatlar və bir tərəfdən böyük dəryaların ləpələri qədərdə və onlar kimi hücum edən türklər. Bunların həqiqi dava eləməyi türklər lahıcların haqqında düzəltdiyi böhtandan məlum edir. Bir baxın, nə qədər onların haqqında nağıllar düzəldirlər ki, guya lahıclar axmaq, ağılsız, divanədirlər. Bavücudi ki, lahıclar onlardan ağılsız deyillər. Tamam lahıc hamısı misgərlik sənətini işlədir və öz sənətlərində kamildirlər və ətraf türklər kimi bədhesablıq eləmirlər. Amma cifayda bu davanın axırı məlumdur. Nə qədər onlar səy eləsələr türklər onları sel kimi basıb qərq edəcəklər.” (Yenə oarada)

Əlbəttə, farəsilli və İranmənşəli xalqlara müxtəlif bəhanələrlə müxtəlif çirkin iftiraların atılması və hal-hazırda da bu halın mövcud olması məlum məsələdir.

Bu, insanların şüuraltına fars millətinin və İranmənşəli xalqların pis olduqları fikrini yerləşdirməyə hesablanmışdı. Beləliklə şüuraltı proses gedəcək, insanların beynində İranmənşəlilərin pis olduqları fikri kök salacaq, hətta İranmənşəlilər belə öz köklərindən utanacaq, bunu inkar edəcəkdilər. Bu, bir növ Sovet dövründə kommunist rejimini qəbul etməyən insanların “vətən xaini” elan edilməsi, onların məktəblərdə uşaqlara “vətən xaini” kimi tanıtdırılması kimi bir şeydir.

Sual verilə bilər ki, bəs necə oldu ki, regionlarda qeyri-türklər öz dillərini qoruyub saxlaya bildilər, amma tatəsilli bakılılar assimilyasiyaya uğrayıb türkləşdilər?

Məsələ burasındadır ki, bütün dünya ölkələrində, ölkə səviyyəsində gedən mədəni və siyasi dəyişikliklərin ilk və böyük təsiri heç şübhəsiz əsas şəhərlərdə, xüsusən də paytaxtda olur.

Odur ki, “türkləşdirmə”nin daha çox Bakıda baş verməsi təbii idi. Məsələn, dövlət türkləşdirilir, mətbuat türkləşdirilir, təhsil türkləşdirilir, dil türkləşdirilir. Bu, tədricən yerli əhalinin də “türkləşməsinə” gətirib çıxarır.

İkinci dünya müharibəsindən sonra Xızıdan dağlı tatlar, məlum səbəblərə görə kütləvi şəkildə Bakıya köç etdiklərində hələ türkləşməmişdilər, türk dilini bilmirdilər. Tədricən dağlı uşaqlar məktəblərdə türk dilini öyrənməyə başladılar. Sonra böyüklər də istər-istəməz türk dilini anlamağa və o dildə az-az da olsa danışmağa başladılar. Daha sonra elə bir dövr gəldi ki, dağlılar türk dilində də öz dillərində danışdıqları kimi sərbəst danışmağa başladılar. Artıq türk dili, dağlı tatların əsas dilinə çevrilib.

Hal-hazırda isə Bakıda dağlı-tat gənclərin böyük əksəriyyəti öz dillərini bilmirlər. İşin bu yerə gəlib çatması məhz Bakıya gəldikdən sonra oldu. Bu qaçılmaz idi. Çünki, “türkləşdirmə” prosesinin əsas və geniş təsiri paytaxta - Bakıya düşmüşdü. Eyni proses dağlı tatlardan əvvəl Bakının yerli əhalisi olan bakılı tatlar arasında da baş vermişdi.

Bu prosesin şahidlərindən olan Həsən Bəy Zərdabi yazır: “O ki, dərya kənarında olan tatlardır, onların bir tərəfi İran olduğuna indiyəcən qalırlar. Bakı kəndlərinin əhli bu axır zamanacan tat dili danışırlar və bu halda da kəndlərin çoxu o dili danışır. Amma onların hamısı türk dilində də danışırlar. Ona görə demək olur ki, burada da tatlar türkləşirlər. Bircə Lənkəran uyezdində talış mahalında tatlar qalıblar ki, onların ətrafında olan türklər mirur (tədricən –N.S.) ilə onları da türkləşdirəcəkdirlər.

Doğrudur, bu halda Bakı və Lənkəran uyezdlərində tatlar türkləşirlər. Amma bu halda da onların arasında fars dili məruf dil hesab olur və yazıçıların çoxu özü danışdığı türk dili ilə yaza bilmir və türk dilində yazmaq istəyən də o qədər fars sözü işlədir ki, biçarə türklər onu oxuyub anlamaqdan ötrü gərək gedib illər ilə fars dili öyrənsinlər. Əlbəttə, bu dil davası belə qalmaz. Bir az vaxtdan sonra camaat lap türkləşəndə yazıçılar da mirur ilə türkləşəcəkdirlər. Amma nə qədər tez türkləşsəydilər o qədər türkləşmiş camaata artıq nəf olardı.” (Yenə orada)

Buna baxmayaraq, az da olsa, həm dağlılar arasında, həm də bakılılar arasında doğma tat dili qorunub saxlanmaqdadır, tamamilə unudulmamışdır. İşin əsli budur.

Bəli, bu gün tatəsilli bakılıların və dağlıların türk dilində danışmaları, onların əslən türk olmaları anlamına gəlməz. Sizin istifadə etdiyiniz “bir millətin dilində danışmaq, həmin millətə mənsub olmaq deyildir” qaydası burda işlənsə, yerində işlənmiş olar.

Ərəblərin Misirin yerli xalqı olan qiptiləri ərəbləşdirilmələri, onların əslən ərəb olduqları anlamına gəlməz. Yaxud, Amerika Birləşmiş Ştatlarının yerli xalqı olan hindu qəbilələrinə mənsub olanların bu gün ingilis dilində danışmaları, onların əslən ingilis olduqları anlamına gəlməz.

Üçüncüsü, madam ki, “tat dilində danışmaq tat olmaq” deyil və madam ki, Bakıxanov da bakılıların tatəsilli olduqlarını demirdi, o zaman bu, Bakıxanovun fikirlərinin sizin fikirlərinizlə ziddiyyət təşkil etmədiyi anlamına gəlir. Bu halda Bakıxanovun “tatlar haqqında dediklərini inkar edən mühim faktlar”dan danışaraq ona irad bildirməyinizin nə mənası var? Bakıxanova bu şəkildə irad bildirməyinizdən belə məlum olur ki, onun “tat dilində danışan türklərdən” yox, məhz elə tatlardan danışdığını siz özünüz də çox gözəl bilirsiniz.

Dördüncüsü, Bakıxanovun verdiyi məlumatda deyilir ki, Bakının altı tərəkəmə kəndindən başqa, Bakı əhalisi tat dilində danışırlar. Siz isə iddia edirsiz ki, “tat dilində danışmaq tat olmaq deyil” və guya bakılılar türk imişlər, ancaq tat dilində də danışırmışlar. Yaxşı əgər belədirsə, nə baş verdi ki, birdən-birə Bakı əhalisi tat dilini unutdular? Siz bunu necə izah edə bilərsiz Ələkbər müəllim?

Yazırsız: “Bir də hörmətli Nəcəf müəllim, Həsən bəy Zərdabi dövründə formalaşan „milli təkamül“ məfkurəsi kimi „azərbaycançılıq“ ideyasını son illər „vətəndaşlıq cəmiyyətinin“ aparıcı qayəsi olan „Azərbaycan vətəndaşı“ ideyası ilə qarışdırmaq düzgün deyil!”

Həsən bəy Zərdabi Bakıda və regionlarda qeyri-türklərin “türkləşdirilməsi” prosesinin canlı şahididir. Tatların türkləşdirilməsinin nə “milli təkamül”ə, nə də “azərbaycançılığa” aidiyyatı var. “Azərbaycan vətəndaşı” məsələsinin də haqqında danışdığımız məsələyə dəxli yoxdur. Guya tatlar “türkləşdirilmə” yoluyla “milli təkamül” yolu keçirlər? Nə vaxtdan assimilyasiyanın adı “milli təkamül” olub? Bir də axı “türkçülüyün” “azərbaycançılığa” nə aidiyyatı var? Məgər türkçülük siyasəti aparılaraq qeyri-türklər türkləşdirilməsə “azərbaycançılıq” ideyası formalaşdırıla bilməz? Guya talış elə talış olaraq, tat elə tat olaraq, ləzgi elə ləzgi olaraq qalsa, “türkləşdirilməsə” azərbaycanlı ola bilməzmiş? Bəlkə qeyri-türk xalqlar türkləşdirilməsə ümumiyyətlə “Azərbaycan vətəndaşı” sayıla bilməz?

Fikrimcə siz mənim nədən danışdığımı, nəyə işarə etdiyimi və heç nəyi bir-birinə qarışdırmadığımı çox gözəl bilirsiz Ələkbər müəllim! Sadəcə ola bilsin ki, türkçü hisləriniz sizi vadar edir ki, Həsən bəy Zərdabinin qeyd etdiyi bu həqiqətin üstündən ötəsiniz. Sizin “türkləşdirmə” prosesinin canlı şahidi olmuş Həsən bəy Zərdabinin bu barədəki qeydlərinin üzərindən ötməniz qətiyyən düzgün deyil!

Türklərin Azərbaycanda avtoxton olduqları iddiasına gəlincə. Yazırsız: “Amma unutmaq olmaz ki, məhz bu 200 il ərzində burada avtoxton olan və həmişə təqiblərə məruz qalan türklər haqqında uydurmalar quraşdırılmışdır.”

Türklərin Azərbaycanda avtoxton xalq olduqları fikri iddiadır. Həm ölkə daxilində, həm də ölkə hüdudularından kənarda kifayət qədər nüfuzu olan, görkəmli tarixçi alimlərimizdən olan, tarix elmləri doktoru, professor, Azərbaycan EA-nın akademiki, Azərbaycanın əməkdar elm xadimi, mərhum İqrar Əliyev Azərbaycanın avtoxton əhalisi barədə yazır: “Xalqın etnogenezi, onun mənşəyi müasir tarix elmində həqiqətən də mürəkkəb, çətin həll edilən problemlərdəndir. Lakin qeyd etməliyik ki, bir sıra qeyri-müəyyənliklərə, çətinliklərə baxmayaraq, Azərbaycan xalqının etnogenezi konsepsiyası müəyyən dərəcədə, ümumi şəkildə tarix elmimizdə işlənmiş və özünün inikasını sanballı "Azərbaycan tarixi"nin I cildində [Bakı, 1958], "Sovet Tarix Ensiklopediyası"nda [I, M., 1961], "Böyük Sovet ensiklopediyası"nda [üçüncü nəşr, I, M., 1969], "Qafqaz xalqları" [II, M., 1961], "Dünya xalqları" [M., 1968], on iki cildlik "Ümumdünya tarixi" [M.,1955-1979] kitablarında və bir sıra digər əsərlərdə tapmışdır.

Bu konsepsiyaya görə, Azərbaycan xalqının təşəkkülündə Manna, Atropatena və Qafqaz Albaniyasında məskunlaşmış müxtəlif, o cümlədən Qafqaz və İran dillərində danışan qədim dövr və orta əsrlərin tayfa və xalqları - mannalılar, kaspilər, Atropatena madalıları, albanlar, azərilər və bir sıra digərləri əsas rol oynamışlar. Əsrlər boyu Azərbaycana gəlmiş müxtəlif dilli tayfa və xalqlar (skiflər, saklar, alanlar, hunlar, sabirlər, xəzərlər, oğuzlar və b.) da Azərbaycan xalqının etnogenezində böyük rol oynamışlar. Azərbaycan xalqının, dilinin formalaşması etnogezin son mərhələlərində - orta əsrlərdə baş vermişdir.” (“Azərbaycan tarixi (yeddi cilddə)”. “Giriş”, İqrar Əliyev. Səh. 25 Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası, A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutu. Bakı-2007.)

Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Bakıxanov adına Tarix İnstitutu tərəfindən, başda görkəmli tarixçimiz, akademik İqrar Əliyev olmaqla, Azərbaycanın görkəmli alimlərin iştirakı ilə, böyük bir zəhmətlə ərsəyə gələn yeddi cildlik “Azərbaycan tarixi” kitabında türklərin Azərbaycanda avtoxton xalq olduğunu təsdiqləyən yarım cümlə də tapa bilməzsiz.

Yazırsız: “Tarix elminin böyük keyfiyyətlərindən biri də insanların istər-istəməz bu sahəyə maraq göstərməsidir. Amma tarixlə məşğul olmaq istəyənlər unudurlar ki, bu sahənin öyrənilməsində əsas vasitələrdən biri də müqayisəli axtarış metodudur. Şübhəsiz ki, bu da hər „axtarana“ həmişə nəsib olmur.

Danılmazdır ki, tarix və əsasən də etnogenezlə məşğul olanın çiyninə çox böyük məsuliyyət düşür. Etnogenezlə məşğul olan şəxs geniş təfəkkürə, zəngin dil bazasına malik olmalı, mifologiyanı bilməli, öyrəndiyi xalqın etnopsixikasına dərindən bələd olmalıdır. Nəhayət, sadə dillə desək, o həmin xalqı ürəkdən sevməlidir. Təbii ki, tariximizi yazan rus-ingilis (yəhudi)-sovet (və onların düşüncəsindən bəhrələnən bəzi „bizim“) tarixçilər yazılı qaynaqlarla hardasa ətraflı tanış olsalar da, milli düşüncədən məhrum olduqlarından heç vaxt bu sahədə düzgün nəticəyə gələ bilməzdilər!”

Etnogenez mövzusuna toxunan mərhum akademik İqrar Əliyevdə və onunla birgə “Azərbaycan tarixi” kitabında xidmətləri olan digər tarixçi alimlərimizdə, tarixçi üçün lazım olan şərtlərin olduğuna şübhə yoxdur.

“Xalqı dərindən sevmək” məsələsinə gəlincə. Kimliyindən asılı olmayaraq heç kəs akademik İqrar Əliyev kimi tarixçilərimizi “xalqını ürəkdən sevməməkdə” ittiham edə bilməz. Bu cür dəyərli alimlərimizi uydurulmuş saxta “tarix”lə, əsassız iddialarla razılaşmadıqlarına görə sovet dönəmində rusun, ingilisin, yəhudinin və digərlərinin düşüncəsindən bəhrələnən, milli düşüncədən məhrum tarixçilər hesab etmək doğru deyil.

Ümumiyyətlə, tarixçi hakim mövqeyində durmalı, öz xalqına, mənsub olduğu millətə sevgisini taleyüklü məsələlərdə işin içinə qatmamalıdır. Tarixçi alim, tarixi məsələlərdə millətçi hisləriylə qərar verməməli, bəyənsə də bəyənməsə də, həqiqəti inkar etməməli, özündən saxta “tarix” uydurmamalıdır. Əgər belə edərsə, bir çoxlarını aldatmağı bacarsa da, həqiqətdən xəbərdar olan insanlar tərəfindən onun uydurmaları ciddi qəbul edilməz, “araşdırma”larına etina edilməz.

Məgər bir kimsə türklərin avtoxton olduqları fikrini qəbul etməsə, bu, onun “öz xalqını ürəkdən sevmədiyi” anlamınamı gəlir? Məgər Azərbaycan xalqı təkcə türklərdən ibarətdirmi? Bu məntiqlə götürsək, o zaman Azərbaycanda yaşayan digər millətlər də məhz onların mənsub olduqları millətin avtoxtonluğu fikrini irəli sürə, qəbul etməyənləri “öz xalqını ürəkdən sevməmək”də ittiham edə bilərlər. Halbuki, bu kimi hallar doğru deyil. İşin içinə “xalq sevgisi” adı altında millətçi fikirlər, kor-koranə təəssübkeşliklər qətiyyən qatılmamalıdır.

Mərhum Abbasqulu ağa Bakıxanov “Gülüstani-İrəm” adlı əsəri haqqında yazır: “Millət təəssübündən və vətən tərəfdarlığından çəkindim.” (“Gülüstani-İrəm”, Abbasqulu ağa Bakıxanov. Səh. 11. Bakı-1951). Bakıxanov bu fikri hədər yerə səsləndirməmişdi. Bu bir cümləlik fikir, həm də tarixçilər üçün nəsihətdir. Heç kəs Bakıxanovu öz xalqını sevməməkdə ittiham edə bilməz. Həqiqətən də bir tarixçi, tarixçiliyə “milli təəssüb”ü və “vətən tərəfdarlığı”nı qarışdırmamalıdır.

Türk də, kürd də, tat da, talış da, ləzgi də, avar da, digərləri də - hamısı birlikdə bizim xalqımızdır. Bir daha təkrar edirəm ki, heç bir millət öz-özlüyündə digərindən üstün deyildir. Üstünlük yalnız təqvaya görədir!

Siz mənim müdafiə etdiyim bu fikir barədə yazırsız: “Razıyam!!! Bu tam məntiqi nəticədir. Amma “qələm” və “gerçəklik” çox vaxt ayrı-ayrı adamların ixtiyarında olub. Mel Gibson “Cəsur ürək” filmində bunu “Tarix həqiqi qəhramanları asır” sözləri ilə çox gözəl ifadə etmişdir. Yəni Nicat Səfərovun görmək istədiyi həqiqət - əslində ideoloji uydurmalara əsalanan fikirdən başqa bir şey deyil və bu baxımdan onun istinad etdiyi yazıçı Anarın tarix və dil elmində yazdıqları „etalon“ sayıla bilməz.”

Əvvəlcə fikrimi “tam məntiqi nəticə” adlandırıb üç nida ilə razılaşdığınızı qeyd edirsiz, sonra növbəti cümlədə bir “əmma” qoyursuz, daha sonra Mel Gibsondan sitat gətirib növbəti cümlədə tamamilə ziddiyyətli fikir səsləndirərək onu “ideoloji uydurmalara əsaslanan fikir” adlandırırsız. Həm təsdiqləyirsiz, həm inkar edirsiz. Əgər belədirsə o zaman hansı fikrimi tam məntiqi nəticə hesab edib onunla razılaşmısız hörmətli Ələkbər müəllim?

Hörmətli Anardan gətirdiyimiz sitatda “tarix və dil elmi” barədə bir kəlmə də yazılmayıb. Sadəcə, Azərbaycanda, müxtəlif etnik kökənli millətlərin bir-biriylə sıx əlaqələr qurmasından, qaynayıb qarışmasından, onların bir-birlərinə ögeylik hiss etmədiklərindən, etdirmədiklərindən yazır və ən doğru olanın da məhz bu olduğu fikrini çatdırmağa çalışır. Biz də hörmətli Anarın bu məsələdə doğru düşündüyünü və onunla həmfikir olduğumuzu bildirmək üçün ondan sitat gətirmişik.

Yazırsız: “Təəssüf ki, rus (sovet) dönəmində formalaşan və soykökümüzün təşəkkülü ilə bağlı ortaya atılan yalançı „türkləşmə“ problemi indi də bir çoxlarının beynini xarab etməkdədir. Bunun nəticəsidir ki, indi də sovet (rus) ideoloji təlimi əsasında şişirdilmiş saxta tarix tərəfdarları, gerçəkliklə razılaşa bilmir və özlərini incik-humanist kimi qələmə verməyə çalışırlar.”

Hörmətli, Ələkbər müəllim!

“Türkləşmə”, daha doğrusu “türkləşdirmə” prosesini “yalançı problem” adlandırmaq sizin iddianızdır. Əgər belə bir problem yox idisə, Həsən bəy Zərdabinin nə marağı var idi ki, belə bir “yalançı problem” barədə yazaraq özünə olan etimadı itirsin? O dövrdə bu prosesin canlı şahidlərindən olan Həsən bəy Zərdabinin yazısından sizə sitat gətirdim. Ancaq siz bu fakt haqqında heç bir ciddi fikir bildirmədən, bizi “məsələləri qarışdırmaqda” ittiham edərək həqiqətin üstündən ötmək qərarına gəldiniz.

Yazırsız: “Tarix elminin böyük keyfiyyətlərindən biri də insanların istər-istəməz bu sahəyə maraq göstərməsidir. Amma tarixlə məşğul olmaq istəyənlər unudurlar ki, bu sahənin öyrənilməsində əsas vasitələrdən biri də müqayisəli axtarış metodudur. Şübhəsiz ki, bu da hər „axtarana“ həmişə nəsib olmur. Belə vəziyyət yəqin ki, həmin şəxsin dar düşüncəyə malik olmasından irəli gəlir. Digər tərəfdən isə bu vəziyyət onların adı çəkilən sahədə az məlumatlı olmaları ilə bağlıdır. ...
... Yaxınlarda qeyd edilən „Bakı möcüzələri“ adlı məqaləmə münasibət bildirən hörmətli Nicat Səfərov məni hardasa nahaq yerə ayrıseçkilikdə suçlayır. Göründüyü kimi, burada hörmətli Nicat Səfərov qaynaqlarla ətraflı tanış olmadığından tarixi həqiqəti ideologiya ilə qarışdırır!!!”

Hörmətli Ələkbər müəllim!

Əstəğfirullah! Əsla sizi ayrıseçkilikdə suçlamaq kimi bir niyyyətim olmayıb və suçlamamışam da.

Sizin məni “qaynaqlarla ətraflı tanış olmamaqda” , “az məlumatlı olmaqda” ittiham etməyinizə gəlincə. Bu, sizin şəxsi fikrinizdir. Bizi tanımadığınız halda qaynaqlarla ətraflı tanış olub-olmadığımız barədə fikir bildirməyiniz doğru deyil. Əlbəttə, biz də sizin qaynaqlarla ətraflı tanış olub-olmadığınızı bilmədiyimiz üçün sizə qarşı belə bir ittiham irəli sürə bilmərik.

Bir anlıq fərz edək ki, belədir. Möhtərəm diqqətinizə çatdırıram ki, biz heç bir fikri özümüzdən demirik. Bu mövzularda araşdırmalar aparmış nüfuzlu tarixçi alimlərin fikirlərinə əsaslanırıq. Məsələlər haqqında sitatlar gətirir, dəqiq qaynaq göstərir və məsələlərin izahını veririk.Sizin iddialarınızla razılaşmadığımız üçün dolayı şəkildə, aqressiv fikirlərlə bizi dardüşüncəli, beynixarab adlandırmağınız doğru deyil.

“Türk demokratizmi”nə gəlincə. Yazırsız: “Tarix elmində belə bir anlayış var - „TÜRK DEMOKRATİZMİ“ Bu birmənalı olaraq türkün həmişə sülhsevər olduğunu göstərir. Məsələn, hələ X əsrdə yaşamış ərəb tarixçisi Məsudi Xəzər xaqanlığında 7 ayrı-ayrı dini icma nümayəndəsinin birgə yaşadığını yazır. Bəllidir ki, „Avropa və rusun barmağı“ olmasaydı Osmanlı imperiyası mahiyyətcə kosmopolit bir dövlət idi. Məhz orada başqa millətlərdən olan nümayəndələr dövlətin ən yüksək vəzifələrinə qədər ucala bilmişdilər.”

Hörmətli Ələkbər müəllim!

Zəhmət olmasa deyin görək, kim salıb “tarix elmi”nə bu anlayışı? Kimlər tərəfindən ciddi qəbul edilib və dəstəklənib bu “anlayış”?
Türkü həqir görən Osmanlı idi “kosmopolit”? Yoxsa, inanclarından dolayı ələvilərin qətliamını caiz bilən Osmanlı idi “türk demokratizmi”nin təmsilçisi? Taxtı itirməmək naminə, İslam adı altında körpə, cavan, yaşlı demədən öz qardaşlarını, oğullarını, qohumlarını öldürən Osmanlı sultanları idilər “türk demokratizmi”nin təmsilçiləri? Bəlkə Türkiyə vətəndaşlığı daşıyan hər kəsi türk hesab etməkdir “türk demokratizmi”? Yəni, bütün bunlar da “Avropa və rusun barmağıyla” baş verib və baş verməkdədir?

Sizin irəli sürdüyünüz bu iddia tamamilə əsassız iddiadır. “Türk demokratizmi”, “Fars demokratizmi”, “ Kürd demokratizmi”, “Ərəb demokratizmi” deyə bir şey yoxdur, İslam əxlaqı, İslam ədaləti vardır! Milliyyətindən asılı olmayaraq kim buna sadiq qalıbsa uğur qazanıb, kim arxa çeviribsə gec-tez məğlub olub.

Yazırsız: “Bizim Azərbaycanda da əsrlər boyu bu digər milli azlıqlara qarşı həmişə dözümlülük olub və bu indi də göz qabağındadır.”

Bizim Azərbaycanda, sizin “milli azlıq” adlandırdığınız digər millətlər də özgə deyillər. Əsrlər boyu türk, kürd, ləzgi, talış, tat və digərləri bu ölkə üçün çalışıb - vuruşublar və bu indi də belədir. Bu millətlər bir-birlərinə qarşı “dözülməz hərəkətlər”ə yol verməyiblər ki, onlara qarşı “dözümlülük” olsun. Əgər dözümlülük olubsa da, bu torpaqlarda bütün millətlər bir-birinə qarşı dözümlülük nümayiş etdiriblər.

Yazırsız: “Buna görə də nəzərə almaq lazımdır ki, “təqva” məsələsi yalnız burada üstünlük təşkil edən türkə deyil, bütün milli azlıqlara da şamil edilməlidir.”

Mən “təqva” məsələsini yalnız türkə yox, türk, fars, talış, tat, ləzgi, avar və digər millətlərə mənsub olmasından asılı olmayaraq hamıya şamil etmişəm. Fikrimi də yetərincə açıq yazmışam. Həmin fikrimi, olduğu kimi bir daha təkrar edirəm. Ola bilsin bu səfər həmin fikrə diqqət edər, bizi ayrıseçkilik etməkdə ittiham etməzsiz:

“Unutmamalıyıq ki, milliyyətindən asılı olmayaraq hər kəs Adəmin (ə) övladıdır. Bütün millətlərin kökü birdir. Yaradılış baxımından bütün insanlar bir-biriylə qardaşdır. Heç bir millətin digərindən öz-özlüyündə heç bir üstünlüyü yoxdur. Allahın yanında üstünlük yalnız təqvaya görədir!”

Mərhum Muhəmməd Əmin Rəsulzadənin bu mövzu ilə əlaqədar fikirlərinə gəlincə. Yazırsız: “Bu məktubumu yekunlaşdıraraq H.Zərdabi ilə eyni zamanda yaşayan, əslən Bakılı olan və bu bəyanatı ilə onun türklüyünə şübhə ilə yanaşanlara cavabını özü verən Məhəmmədəmin Ələkbər oğlu Rəsulzadənin bir sıra tarix yüklü fikirlərini çatdıqmaq istəyirəm. Bakının qurtuluşu ilə bağlı M.Ə.Rəsulzadə yazırdı:
“… Bakı Azərbaycanın, Azərbaycan da Bakınındır. Bakını Azərbaycandan ayırmaq istəyən kim olursa-olsun, Azərbaycanın həyatına qəsd etmişdir. Bakısız Azərbaycan təsəvvür oluna bilməz. Bakı tarixən, indi də bir türk və müsəlman bölgəsidir (!!! – Ələkbər Ələkbərov) …. Azərbaycan bu günkü milli və mənəvi işığını da Bakıdan alır… Bakı – Azərbaycanın qapısıdır… Ətrafında olan kəndlər tamamilə müsəlman kəndləridirlər, azəri türkləridir (!!! – Ələkbər Ələkbərov). … Bu o qədər aydın bir məsələdir ki, bunu məsələ olaraq ortaya qoymaq həqiqətdən də mövcubi-heyrətdir(!!! – Ələkbər Ələkbərov) (Tərcümani-həqiqət“ qazeti, İstanbul, Avqust 1918-ci il; „Azərbaycan“ qazeti, 1918-ci il № 5. – bax Yaqublu Nəsiman “Bakının Qurtuluşu”, Bakı, Adiloğlu, 2008, s. 40-43).”

Birincisi, mərhum Muhəmməd Əmin Rəsulzadəyə nisbət verilən bu fikirləri “etalon” kimi qəbul etmək və bunun əsasında Bakının türk bölgəsi olduğu iddiasını irəli sürmək qətiyyən doğru deyildir.

İkincisi, mərhum Rəsulzadənin bu sözləri, Bakının tarixinə və avtoxtonluq məsələsinə dair tarix nöqteyi-nəzərindən elmi münasibət deyildir. Bu fikirlərin millətçi hislərlə, həyəcanla deyildiyi və siyasi xarakterli olduğu aşkardır.

Məsələ burasındadır ki, bu sözlər Bakının Azərbaycandan ayrılması istəyinə qarşı etiraz olaraq səsləndirilib. O dövrdə hətta, “Bakı sərbəst şəhər (volnıy qorod) olsun!” kimi şüarlar da səsləndirilirdi. Mərhum Rəsulzadə, məhz Bakı şəhərinin Azərbaycanın ayrılmaz hissəsi olduğunu bildirmək üçün məsələyə bu şəkildə münasibət bildirib.

Yəni, mərhum Rəsulzadənin çatdırmaq istədiyi əsas fikir budur ki, Bakı Azərbaycandan ayrıla bilməz. Təbii ki, o dövrdə Azərbaycanın bir çox siyasi xadimlərinə hakim olan əsas ideologiya “türkçülük” ideologiyası olduğu üçün, mərhum Rəsulzadə də məhz bu ideologiyanın təsiri altında Bakını “tarixən türk bölgəsi” adlandırıb.
Xülasə, bu, millətçi hislərlə deyilmiş ideoloji münasibət idi, tarix nöqteyi-nəzərindən deyilmiş elmi münasibət deyildi.

Millətçi hisləri kənara qoyub avtoxtonluq məsələsinə tarix nöqteyi-nəzərindən elmi münasibət bildirməyə gəldikdə isə, mərhum Rəsulzadənin fikirləri fərqli idi. O, özünün “Qafqazya türkləri” adlı əsərində, təkcə Bakıda, Azərbaycanda yox, ümumən bütün Qafqazda türklərin avtoxton xalq olub-olmadığı məsələsinə toxunaraq yazırdı: “Türklərin hal-hazırda oturduqları Qafqaz torpaqlarının ən qədim zamanlardan bəri sahibləri kimlər idi? Buranın qədim yerliləri türk irqinəmi, yoxsa başqa bir irqəmi mənsubdu? Bu suala qətiyyətlə cavab verə bilmək üçün məruf “Turan nəzəriyyəsi” tərəfindən ortaya qoyulan məsələlərin fənnən (elmi, fənni olaraq – N.S.) həllini gözləməkdədir. Sumerlərin, Akkadların, qədim Midiyalılarla Hititlərin türk irqinə mənsub olduqlarını iddia edənlərə görə bu sualın cavabı müsbətdir. Nəzəriyyəni şübhəli hesab edənlər isə, buranın yerlilərini akademik Marr (şərqşünas, qafqazşünas Nikolay Yakovleviç Marr nəzərdə tutulur –N.S.) tərəfindən irəli sürülən Yafəsilərə mənsub edirlər. Bu məktəbə görə, Yaxın Şərqdə, xüsusən Qafqazda qədim zamanda “Yafəsi” deyilən müstəqil bir irqə mənsub qövmlər yaşayırmış. Bu məsələnin həlli üçün Heredot ilə Strabonun Sak, İskit, Kimmeri və Massakta (Massaget-N.S.) adıyla qeyd etdikləri qövmlərin mahiyyətləri də bilinməlidir.

Fəqət biz, fənnən (fənn baxımından, elmi cəhətdən –N.S.) daha qaranlıq olan bu məsələni dövri-qədim mütəxəssislərinin (qədim dövrləri araşdıran mütəxəssislərinin -N.S.) öhdəsinə qoyaraq, elm və fənnin işığı ilə görüləcək şübhəsiz və müsbət hadisələri seyr və müşahidə edək. Bu müşahidə bizə müxtəlif zamanlarda Qafqaza doğru axan türk yayılışını bütün böyüklük və ehtişamı ilə göstərir...” (“Qafqazya türkləri”, Muhəmməd Əmin Rəsulzadə. “Türk ünsürünün Qafqazda yerləşməsi” bölümü).

Hörmətli Ələkbər müəllim!

Gördüyünüz kimi məsələyə elmi münasibət bildirmək lazım gəldikdə, sizdən fərqli olaraq mərhum Rəsulzadə türklərin bu torpaqlarda avtoxtonluğu məsələsini iddia etmir. Elmi baxımdan məsələnin bu tərəfinin qaranlıq olduğunu söyləyərək bu məsələ haqqında qədim dövrləri araşdıran mütəxəssis tarixçilərin söz deyə biləcəyini bildirir. Özü isə tarixin, elmi baxımdan məlum olduğu hissəsindən – türklərin Qafqaza axınından başlayaraq mövzunu davam etdirir.

Xülasə, mərhum Rəsulzadə türklərin avtoxtonluğunu iddia etməyib.

Konkret Bakı haqqında mərhum Rəsulzadənin fikirlərinə gəlincə. O, Bakı haqqında yazır: “Quzğun dəniz”in sahilində, əski Albaniyanın mərkəzində Şirvanşahların paytaxtında, Abşeron yarımadasının cənubunda 49-51 dərəcə tul, 40-21 dərəcə ərzində bir tərəfdən Bayıl, digər tərəfdən Zığ adilə suların bağrına qol uzatmış, qarşıdakı adaların himayəsilə pənahsız gəmiləri hər növ tufanlara qarşı qoruyan mərhəmətkar bir qucaq açmış liman var: Bakı bəndəri!” (“Bakı və Azərbaycan tarixinə dair əsərlər”, Muhəmməd Əmin Rəsulzadə. Səh.26. “Azərbaycan paytaxtı” məqalələrindən.)

Mərhum Rəsulzadə “əski Albaniya”nın izahını belə verir: “Şirvan vilayətinin, hazırki Bakı quberniyasının yerində qüruni-əvvəlidə (əvvəlki qərinələrdə, ilk dövrdə -N.S.) "Albaniya" adilə məruf (tanınan –N.S.) bir qövm yaşıyordu. Bu qövm olduqca cəngavər olub Roma imperiyası ordularına müqavimət eləmişdi. Sonra şimaldan axın edib gələn türk seylaninə dayanamayıb Xəzər türkləri tərəfindən münqəriz olub (məhv olub – N.S.) məmləkətləri tutulmuş və türk qəbilələri tərəfindən oturaq edilmişdir.” (Yenə orada).

Açıq-aşkar göründüyü kimi Rəsulzadə məsələyə sırf tarixi baxımdan münasibət bildirdikdə Bakının tarixən türk bölgəsi olmadığını, qədim alban diyarı olduğunu, sonralar türk axınına məruz qaldığını və Bakının türk qəbilələri tərəfindən oturaq yer edildiyini yazır.

Rəsulzadə “Bakı” sözünün iranmənşəlimi, türk mənşəlimi olduğu barədə irəli sürülən müxtəlif mülahizələri təqdim etdikdən sonra yazır: “ "Baku" kəlməsinin istiqaqi haqqında bu kibi tədqiqat biçimli digər mülahizələr dəxi yox degildir. Fəqət bu mütaliələrin qərini-həqiqət olduğunu təsdiq etmək məsuliyyətini boynumuza alamayız.” (Yenə orada. Səh.31.)

Daha sonra öz şəxsi fikrini bu şəkildə təqdim edir: “Bizə öylə gəliyor ki, Bakının qədimligini, burada əski iranilərin, yunanilərin, xəzərlərin və sair qədim millətlərin hökmran olduqlarını nəzərə alaraq Bakı kəlməsini farscaya və yaxud türkcəyə uydurub da kəndisinə mətlub bir mənayi bağlamaqla məsələ həll ediləməz.” (Yenə orada.)

Bakının tarixi haqqında məlumat verən mərhum Rəsulzadə bu fikirlərlə nöqtəni qoyur: “Şəhərin kimlər tərəfindən təsis edildigi ixtilaflı olduğu kibi, hankı sənədə təsis edildigi də ixtilaflıdır. Burasının məmurə olaraq 1500 sənədən bəri məlum olduğu, hətta bir rəvayətə görə Miladi-İsadan 978 sənə əvvəl dəxi burada məmurə olduğu rus qamuslarında müqəyyiddir.” (Yenə orada. Səh. 34.)

Azərbaycanın görkəmli tarixçisi, tarix elmləri doktoru Sara xanım Aşurbəyli mərhum Muhəmməd Əmin Rəsulzadənin bu məqaləsi haqqqında rəy bildirərkən yazır: “Elmi cəhətdən müəyyən əyər-əskiyinə baxmayaraq, M.Ə.Rəsulzadənin bu işi Bakının tarixini işıqlandıran ilk məqalə kimi çox maraqlıdır. Məqalənin məzmunundan görünür ki, onun müəllifinin Azərbaycan tarixi haqda ətraflı məlumatı olmuş, türk, ərəb, fars mənbələri haqda dərin biliyə yiyələnmişdir. Belə hesab edirəm ki, həmin məqalənin çapı indi böyük marağa səbəb ola bilər.” (“Bakı və Azərbaycan tarixinə dair əsərlər”, Muhəmməd Əmin Rəsulzadə. Səh.54. “Tarix elmləri doktoru, “Bakının tarixi” əsərinin müəllifi Sara Aaşurbəylinin rəyi”.)

Xülasə, açıq-aşkar görünür ki, Rəsulzadə məsələyə millətçi hislərlə yox, elmi münasibət bildirdiyi zaman, Azərbaycanın və Bakının avtoxton əhalisi kimi türkləri göstərmir. Əksinə, Bakıda “əski iranilərin, yunanilərin, xəzərlərin və sair qədim millətlərin hökmran olduqlarını” qeyd edərək, şəhərin kimlər tərəfindən və neçənci ildə əsasının qoyulduğu məsələsinin ixtilaflı olduğu bildirir.

Məsələ burasındadır ki, -az öncə də qeyd etdiyimiz kimi- sizin Rəsulzadədən gətirdiyiniz sitat, Rəsulzadə tərəfindən, Bakının Azərbaycandan ayrılmasına edilən etirazın mətnidir. Bu mətndə sizin nəzərdə tutduğunuz “bir sıra tarix yüklü fikirlər” yoxdur. Rəsulzadə haqlı olaraq bəyan edirdi ki, Bakı Azərbaycanın ayrılmaz hissəsidir.

Bizim gətirdiyimiz sitatlar isə Rəsulzadənin sırf Qafqazın, Azərbaycanın və Bakının tarixi ilə bağlı yazdığı əsərlərdən götürülüb. Həm sitatların mahiyyəti, həm də aralarındakı fərq açıq-aşkar göz qabağındadır.

Hörmətli Ələkbər müəllim!

Muhəmməd Əmin Rəsulzadənin avtoxtonluq və Bakı mövzusundakı nəzəri budur.

Ümumiyyətlə, sizin Rəsulzadədən gətirdiyiniz sitatla bizim Bakıxanovdan və Zərdabidən gətirdiyimiz sitat müqayisə edilə bilməz. Problem də elə sitatların düzgün dəyərləndirilməməsindədir. Çünki, Bakıxanovla Zərdabi öz dövrlərində müşahidə etdikləri, şahidi olduqları mənzərələri və prosesləri qeyd ediblər. Rəsulzadədən gətirdiyiniz sitatda isə o, özünün şahid olduğu hadisədən yazmır.

Sadə dillə desək, mərhum Rəsulzadə tarixin bütün dövrlərini şəxsən müşahidə etməyib ki, Bakının “tarixən” necə olduğu barədə məlumat versin. Məsələ burasındadır ki, tarix elmində bütün dövrləri şəxsən müşahidə etmək mümkün deyil. Bu halda, tarixçi qaynaqlara, tutarlı dəlillərə əsaslanıb mövqe bildirməlidir. Deməli, məsələyə elmi yanaşmaq lazımdır. Rəsulzadənin məsələyə millətçi hislərlə yox, elmi yanaşdığı zaman gəldiyi nəticələri də sizə təqdim etdim.

Mərhum Rəsulzadənin milli mənsubiyyətinə gəlincə. Mərhum Əbülfəz Elçibəy örnəyində də dediyim kimi, bir insanın özünü hansı millətə mənsub hesab etməsi yox, əslində hansı millətə mənsub olması mühimdir.

Bundan əlavə, Rəsulzadənin millətçi hislərlə Bakını “türk bölgəsi” adlandırması “mən türk əsilliyəm” demək deyil. Sizin gətirdiyiniz bu sitatdan həmin nəticəni çıxarmaq mümkün deyil.

Ümumiyyətlə, şəxsən mənim üçün Rəsulzadənin, yaxud Azərbaycanın digər görkəmli şəxsiyyətlərinin əslən hansı millətə mənsub olmalarının heç bir fərqi yoxdur. Çünki, türk, kürd, talış, tat, ləzgi, avar və digərləri - hamısı azərbaycanlıdır, bu torpağın övladlarıdır.

Yazırsız: “Məncə M.Ə.Rəsulzadənin bu bəyanatı və etirafından sonra bütün narahatçılıq və mübahisələrinizə son qoymağın vaxtı çatıb, Nicat müəllim! İnşəallah ki, belə də olacaqdır. Uğurlar!!! Beləliklə, bu yazını yekunlaşdıraraq, Nicat müəllim... qaynaqlarla ətraflı tanış olmağınızı məsləhət görürəm. Bu da təbiidir! Cəsarətli olun!!!””

Bəyanat - qısaca desək, insanın tam səlahiyyəti və mütəxəssisliyi olduğu sahələrdə elan etdiyi fikirdir. Mərhum Rəsulzadədən gətirdiyimiz sitatlara diqqət etsəniz görərsiz ki, o, özünü bu işlərdə tam səlahiyyətli və mütəxəssis hesab etmir.

Etiraf isə insanın öz şəxsi həyatı – yaşadıqları, əməlləri, savabları, günahları və s. bu kimi şeylər barədə açıqladığı fikirlərdir.

Odur ki, Rəsulzadədən sitat gətirdiyiniz fikirlər nə bəyanatdır, nə də etiraf.

Narahatçılığa gəlincə. Biz qətiyyən narahat deyilik. Çünki, məsələnin əslindən xəbərimiz var, həqiqəti bilirik və cəfəngiyyata inanmırıq.

Sizinlə də -əstəğfirullah!- mübahisə etmirik, belə bir niyyətimiz də yoxdur. Bu, mübahisə yox, müzakirədir.

Əgər hesab edirsizsə ki, qaynaqlarla ətraflı tanışlığımız yoxdur, o zaman siz lütf edib tutarlı dəlillər gətirərsiz, hamıya da məlum olar ki, sizin qaynaqlarla ətraflı tanışlığınız var və dəlillər əsasında danışırsız. Biz də sizin elminizdən bəhrələnər, bilmədiklərimizi öyrənərik inşaAllah.

Əgər, ümumiyyətlə siz öz fikirlərinizin müzakirəsiz, qeydsiz-şərtsiz, mütləq həqiqət kimi qəbul edilməsini istəyirsinizsə, həqiqətən də “mübahisə” etməyimizin heç bir mənası yoxdur.

Yox əgər, bir böyük, bir ağsaqqal kimi “mübahisələrimə son qoymağımı" istəyirsizsə, problem yoxdur! Necə istəyirsiz elə də olsun Ələkbər müəllim!

Cəsarətimizdən isə qətiyyən şübhəniz olmasın!

Mən də sizə uğurlar və gələcək işlərinizdə müvəffəqiyyətlər arzulayıram!

Hörmətlə:

Nicat Səfərov

22 dekabr, 2016-cı il, 20:53.

Azərbaycan, Bakı.

49 -dən səhifə 181